Chris Chameleon tree op Sondag 6 Augustus 2006 op by Folk Dranouter in België.

Werner Coombe gesels met Chris Chameleon oor sy eerste solo album, Ek herhaal jou, ‘n toonsetting van die gedigte van Ingrid Jonker.

Ek dink daar is drie eienskappe wat Chris Chameleon werklik uitsonderlik maak: eerstens sy ongelooflike range – sekerlik een van Suid Afrika se sangers wat die mees oortuigend ‘n lae basnoot kan afwissel met falsetto. Tweedens is dit sy toewyding en harde werk. En laastens is dit sy vermoë om die siel van ‘n lied te ontmoet. Die bekende sangeres Tori Amos verwys na die konsep as vorm-verandering (shape-shifting)- waar sekere mense die voorreg het om die universele kreatiewe vors te ontmoet, en dit dan van vorm te laat verander deur jou spesifieke talent. Vir Chris se eerste solo album, Ek herhaal jou, was die uitdaging egter uniek. Die lirieke en siel van die liedjies was reeds geskep en lewend gemaak deur Ingrid Jonker. Chris moes hulle gaan ontmoet, en ‘n uiteindelike ontmoeting met Ingrid se hart self, was onafwendbaar.

‘n Vraag wat ek al lank mee worstel is waarom sekere kunstenaars die vermoë het om diep binne my hart en siel te klim, en ander my totaal onaangeraak laat. En miskien lê die antwoord in die vermoë van die kunstenaar om oortuigend oor te kom – om na die werk te luister en die emosie te voel en te beleef, in dieselfde rouheid en eerlikheid as die kunstenaar self. Min mense besef hoeveel ure iemand soos Laurika Rauch alleen in ‘n kamer sit voor sy die verhoog opstap. Hoe belangrik dit is om die diepste deel van jou wese te gaan soek en elke liedjie te gaan ontmoet, omhels en een te word met hulle geluk, seer en verwerping.

En dit is dan in Amsterdam, Nederland, wat ek die voorreg het om vir die eerste keer Chris Chameleon op die verhoog te sien en te beleef. Dit is die laaste vertoning van sy Europese toer – en die rokerige saal is gepak met ‘n grotendeels Nederlandse gehoor. Sy 70′s bankrower snor, nou hemp en nonchalante houding gee weer dat hyself maar ‘n bysaak is – en in daardie tyd word net een ding na waarde geag: die musiek. ‘n Reis begin met ‘n stereo-agtige gebrom deur die mikrofoon – gevolg deur ‘n Freddy Mercury falsetto – en as Chris sy oë sluit verlaat hy die verhoog en neem hy die meeste mee om hulle te gaan ontmoet – Die onverkrygbare, Bitterbessie dagbreek, Ontvlugting…

Ek ontmoet Chris aan die einde van die vertoning – en miskien is dit te verwagte dat hy beide diep in ons gesprek betrokke kan raak – en tog met nederigheid en ‘n byna terloopsheid kan verwys na die “werk” en die komplimente van die gehoor kan omhels.

Vele mense het al probeer om Ingrid Jonker se gedigte te toonset – met gemengde sukses. Wat dink jy is die resep vir jou oorweldigende sukses met veertien van haar gedigte?

Wel, dis eintlik16 gedigte in 14 liede. Ek dink die geheim was eerlikheid teenoor myself en getrouheid aan Ingrid se teks. By die toonsetting van gedigte moet die komponis sy eie ego opsyskuif en nie homself nie, maar die digter, dien. En dan is daar seker maar die geluk-faktor. Byna elke uitvoerende kunstenaar se ambisie is om iets te maak wat die publiek meesleur en betower, wat hulle hul laat vergryp aan sy werk. Dis tog hoekom ons dit uitvoer en nie in die binnekamer hou nie. Ek het dit reggekry, en ja, ek weet nie regtig hoe nie…

In die CD skryf jy ‘n nota aan Ingrid – wat is die belangrikste eienskap wat jy van haar geleer het tydens die toonsetting en belewing van haar gedigte?

Ek het van haar geleer dat n mens nie doekies moet omdraai nie. Dat jy niemand (nie eens jouself) moet ontsien om jou hart te verwoord nie. Anders sal dit geveinsd voorkom.

Is daar een van die gedigte wat jou meer besonders geraak het?

Die liedjies word soos kinders vir jou as jy hul eens geskape het, en soos enige goeie ouer kan ek nie n enkele kind uitsonder nie. Maar ek word om een of ander rede nooit so kwaad vir “op die voetpad” as sy verbrou nie…

Wat was die reaksie van die Europese gehore tydens jou vertonings en was dit vreemd om dan meestal in Afrikaans te sing?

Ek het doelbewus nie die lande soos Duitsland, Italië, Kroatië en ‘n paar ander wat gereeld deur Boo! bedien is, gespeel nie, omdat ek besef het die taaluitdaging sal kan ontaard in so ‘n mate dat dit die aandag van die musiek sou kon aflei. Daarom het ek op Nederland en België gefokus. Die reaksie was n plesier om waar te neem: ‘n mengsel van fassinasie, genot en belangstelling.

Ek weet dat jy die album wil vertaal – is dit moontlik om Ingrid Jonker in enige ander taal reg te laat geskiet?

Gerrit Komrij het voortreflike vertalings van haar werk gedoen en ek het hulle intussen reeds in Nederlands vertaal. Sy vertalings is besonder musikaal en ritmies getrou.

Selfs as jong akteur in Sonkring was dit duidelik dat jy as kunstenaar hard werk en alles gee – is dit ‘n eienskap van jou persoonlik ook?

Dankie! Ek gee makliker alles aan my kuns as op ‘n persoonlike vlak. Kuns verloën my nooit nie.

Wat is die volgende uitdaging?

Ek toonset tans nog ‘n Afrikaanse plaat wat ek in Mei sal opneem, en dan wil ek dit tegelykertyd vrystel met die Engelse plaat wat ek sopas voltooi het. Dis ‘n vreemde skuif, twee plate in verskillende tale terselfdertyd uitgee, maar ek hou van die unieke uitdaging wat dit bied.

Dit lyk asof jy ‘n maklike en gemaklike aanslag op die lewe het – sal jy jouself as werklik so rustig bestempel?

Nee – ek wroeg nogals baie, “betob” dinge. Ek verkies swaar geselskap bo ‘n ligsinnige gebabbel. Dit maak my sosiaal ‘n bietjie wanaangepas, maar in my werk ontmoet ek genoeg mense dat dit my nie tot eensaamheid dwing nie. Ek dink ek verstaan die kuns om in die regte sfeer op ‘n sekere gemaklike wyse oor te kom, dis deel van my werk, maar vrye tyd is ‘n ander saak.

Vind jy dit vreemd dat jou beeld oornag van “weird” rocker na gunsteling Afrikaanse seun verander het – alhoewel wat jy doen nie substansieel anders is nie?

Nee – ek waardeer dit. Op die lange duur sal dit hopelik bydra tot die ontwikkeling van ‘n bietjie meer begrip onder my eie mense – dat alles nie is wat dit skyn te wees nie en dat ‘n mens nie ‘n man op sy baadjie (en veral nie op sy rokkie!) moet takseer nie.

Ek stap die saal uit – diep geraak deur die vrou wat hierdie wesens kon skep – en die man wat hulle musikaal lewend kon maak.

Ingrid Jonker – Versamelde Werke, by Amazon.com

en tot stof sal jy terugkeer

o, swymelende, poëtiese objek,

muse sonder weerga!

Hoe totaal buitensporig

hoe ‘jy’ ‘n ander ‘jy’ herhaal, herhaal.

Wat verraai dit nie tog van die digter

se beswyming nie?

Die liefde as huurkoop?

Of die inruilwaarde van die hartstog?

Dat hierdie pyn al vantevore, vantevore

gevoel, gely, gevoel, gely is?

Dat die wiel van die wonde

eentonig bly draai, bly draai

soos in ‘n Moulin Rouge?

Dat die gedig met ‘n interteks,

voetnoot en kniebuiging

‘n tekstuele lewe van sigself het?

O jy mag vra wáár is die vers dan?

Die gedig, liewe leser, lê

iewers tussen Hiroshima en Nagasaki

in ‘n atoomontploffing

of dit word ‘n vers in vertaling

(wat verlore raak, skryf Robert Frost

is die ware, oorspronklike, eenmalige gedig)

so groot soos ‘n borreltjie dialoog:

“O, jy is my begin en einde.”

Veral my einde. Sela.

Poësie en popkultuur: oor enkele gedigte van Joan Hambidge.: An article from: Literator, Tachycardia, Die Judaskus, Die swart sluier

totdat iemand voor my opstaan
met net één oog
wat loer tussen die elmboog en die lyf
net één traan waar alle trane in hang
één albaster wat alle albasters bekyk
en één wêreld waar alles ineen is
waar alles opeen is:
wat was, wat kom,
en veral die dinge wat nooit sal wees nie.

Elias P. Nel is op Verneukpan in die Kenhardt-distrik gebore. Hy is tans pakhuisbestuurder vir die Provinsiale Administrasie Wes-Kaap. Verhale van hom het verskyn in Tydskrif vir Letterkunde en Rooi Rose, en in die bloemlesings Indaba, Storiesjêmpyn en Die stukke wat ons sny. Hy lewer ook gereeld bydraes vir Volksblad se rubriek “Stop van myne”. Hy is stigter en tans voorsitter van die hulpvereniging Vriende van Verneukpan, kategeet in die VGK-gemeente, Kraaifontein en bestuurslid van die Afrikaanse Skrywersvereniging.

treinrit

sardientjies in ‘n blik
styf ingeprop bo-op mekaar
teenaan mekaar
staan ons in die derdeklaswa
dit druk en beur
stam en stoot
dis tone trap en skouers skuur

“eina mister my têt!”
kla ‘n vroutjie benoud
“ek sê my bra
lossie antie se dairy”
skree ‘n ondeunde stem
uit die gesigtesee
onwelriekende rastafarier
toutjies hare saamgekoek
kom lê op jou bors
verswelg jou met sy aweregse aroma
twee verliefdes in skooluniform en vurige omhelsing
laat die vrouens vies wegkyk

prediker Bybel geopen in die hand
verkondig skreeuend
die koms van die laaste dag
niemand luister nie
hy is maar net ‘n stem
des roepende in die blikwoestyn

by elke stasie word bondels mensevlees
op die perron uitgespuug
net om weer gulsig
die volgende massa
in sy staalbuik op te slurp.

—=—

sonsondergang

someraande word die hemelruim
bo verneukpan
tot ‘n skouspel omtooi
God se vingers verf met kwistige hale
In die lug
Werk met helderkleurige pastels
Verander wit na rooi vuurgeel
Pers blou en swart
‘n kleurkaleidiskoop in skrille kontras
met die dorre aarde benee
nog ‘n dag het vrolik
kleurvol gesterf

—=—

namaqualand

waar bêre jy jou unieke geheim
wat berg en dal
eenmaal per jaar
in hemelse skoonheid klee
hoe word ‘n barre wêreld se leë niks
in ‘n oogwenk in ‘n blomtapyt omskep
waar bottergousblom madeliefie
koekemakranka en vygie
kliprante toe karos?

tooi tog ook my namaqualand
met jou geureprag om kleur en betekenis
aan my dorre leë lewe te gee.

—=—

as dit reën in die boesmanland

verby brandvlei op pad na verneukpan
waai boesmangras wuiwend
met withande
in ekstase oor die die druppels
wat nou sy wortels voed
driedoringbos staan parmantig uitgedos
sy verslete vaalswart jas verruil
vir donkergroen pels met
pienkgeel blommotief
!xthoba steek vetgeswelde
lowergroen vingers uitdagend in die lug
aan elk vinger pryk
‘n pienk blomring
…in verneukpan
begroet vaal roukleisteen huisies jou
wanneer sal ook hulle
soos driedoring en !xthoba blom?

** !xthoba is ‘n vetplant waarvan die lobbe met dorings oortrek is, mense eet dit omdat hulle glo dit het medisinale waarde.

—=—

ons is afriqua!
      (met apologie aan Patrick Petersen)

my mede suid afrikaners
julle wat roem en en luid verkondig
-ons is afrikaners
-ons is africans
dit moet julle weet besef en aanvaar
ons is nie uitvaagsels mismaaksels
of natuurfratse nie
ons is uit afriqua
ons is uit afriqua
ons spore lê ingebed
soos pre-historiese fossiele
van die gariep troe-troe namaqua
outeniqua en verder tot waar
hoerikwaggo die seeberg rus
en die reste van Autshoma
se verdorde bene om vergelding roep

ons kom van vêr af aan
lank voor van riebeeck
toe afriqua nog donker was
was ons hier
verlig deur die lig van !Xthui Goab
die skeppergod van afriqua
ons is
wat ons is
ons is afriqua!

**
1. Hoerikwaggo is die naam wat die Khoikhoi aan Tafelberg gegee het, dit beteken seeberg.
2. Autshoma is die naam van Herrie die Strandloper.
3. !Xthui Goab is die opperwese wat die Khoikhoi aanbid het.

gee vir my ‘n hond
met voetjies wat ek kan soen
snags as jy slaap toornig en goed

moenie dat hul my boom afkap nie
ontwortel verguis versplinter nie
gee hom ‘n hemel met blou akkers

maak vir my ‘n oop huis
sodat my vensters die dag mag ontdek
groen òf goud òf grys maar welgeskape

gee dat my hond my liefhê
dat ek hom te ete kan gee
as jy slaap verby die sterre en spieëls

van my voorkop

‘t Is weer de tijd
om dank te zeggen -
aan zovelen
wel duizend maal
voor vrede
vriendschap
wijze raad
een schouderklop
een warm onthaal.
‘t Is weer de tijd
voor hoop
bij ‘t nieuwe jaar
voor vrede
vriendschap
wijze raad
een schoulderklop
een warm onthaal…
Op weg nu
Voor toch een nieuw verhaal.

In die nanagstilte
Mag ek treur
Mag ek mis-
Tig word my geheue
En my verlange.

Maar in die skaars son
Lig ek kop-op
Die onbekende newels tegemoet.

‘n Uittreksel:

selfportret van ‘n poes-modernis
hy is ‘n witgat klipspinnekop
en daarom skuldig skuldig
maar hy is nie aspris so gebore tussen kak en pis
en belowe om dit nooit weer te doen nie
Uit: Papierblom (1998)