• * Oudnederlands Woordenboek
• * Vroegmiddelnederlands Woordenboek
• * Woordenboek der Nederlandsche Taal

Die Middelnederlands Woordenboek word volgens die INL in 2009 nog bygevoeg.

Op Google Books is daar ook ‘n paar interessante boeke vir liefhebbers van historiese Nederlands:

Schatkamer der Nederlandsche Oudheden, deur Ludolf Smids (1774)

Ernstighe Teghen-spraeck Aen de Maeght van Hollandt, Vincent van Drielenburch (1617)

Verhandeling over de vlaemsche spelkunst, Pieter Behaegel (1837)

Al drie boeke is ook as PDF beskikbaar.

Die nuwe spelreëls is nie oral ewe gewild nie, en ‘n aantal Nederlandse koerante, tydskrifte en minstens een publieke omroep het beloof om die nuwe reëls nie te gebruik nie. Die praktiese probleme met so ‘n aanpassing van die spelling van algemene woorde is duidelik: alle taalwerkers (joernaliste, redakteurs, kopieskrywers) moet om klokslag middernag oorskakel, en wat gister nog op die skoolbanke as heilig verkondig is word vandag kettery.

‘n Taal sonder vasgelegde taal- en spelreëls is nie meer ‘n regte taal nie, maar die proses sou andersom as dié van die Nederlandse Taalunie moet werk. Mense praat ‘n taal, en dis die taak van die akademici en taalkundiges om die werklik vas te lê, te standardiseer en te omskryf. ‘n Proses waarby die minderheid van akademici en taalkundiges die taal domineer en aan die sprekers voorskryf kan net sleg afloop.

Vir die beste Nederlandse verwysing, skaf die Van Dale Concise English to Dutch Dictionary / Van Dale Handwoordenboek Engels / Nederlands aan.

Die Burger het, in sy Taalskatkis seksie, op die vyftiende Oktober 2002 ‘n artikeltjie laat verskyn wat op moontlike raakpunte tussen Afrikaans en Amerikaans probeer wys het. Ek wil die konneksie tussen Amerikaans en Afrikaans kortliks bespreek, sowel as ‘n omvattende bibliografie van werke daaroor verskaf. Die skrywer van bogenoemde artikel het die aandag op sekere Afrikaanse en Amerikaanse woorde gevestig en daarvoor afleidings geopper. Sommige van hulle is foutief; byvoorbeeld die kamma-verband tussen dié twee sinnetjies: Jy lieg, man en You’re lying, man. As ‘n mens net ‘n Deen hoor praat, of iemand uit Berlyn, dan word jy getref deur daardie oorgehaalde woordjie man, wat hulle so liefhet. Wil ons dan probeer betuig dat daar ‘n verband bestaan tussen Deens en Afrikaans, of Amerikaans en Berlyns? Seker nie. Dis wel interessant dat Afrikaans en Amerikaans die woord man so dikwels gebruik, maar die feit dat die woord gedeel word onder die twee tale sê niks oor die moontlike oordrag van die een na die ander nie.

Die Burger het, in sy Taalskatkis seksie, op die vyftiende Oktober 2002 ‘n artikeltjie laat verskyn wat op moontlike raakpunte tussen Afrikaans en Amerikaans probeer wys het. Ek wil die konneksie tussen Amerikaans en Afrikaans kortliks bespreek, sowel as ‘n omvattende bibliografie van werke daaroor verskaf. Die skrywer van bogenoemde artikel het die aandag op sekere Afrikaanse en Amerikaanse woorde gevestig en daarvoor afleidings geopper. Sommige van hulle is foutief; byvoorbeeld die kamma-verband tussen dié twee sinnetjies: Jy lieg, man en You’re lying, man. As ‘n mens net ‘n Deen hoor praat, of iemand uit Berlyn, dan word jy getref deur daardie oorgehaalde woordjie man, wat hulle so liefhet. Wil ons dan probeer betuig dat daar ‘n verband bestaan tussen Deens en Afrikaans, of Amerikaans en Berlyns? Seker nie. Dis wel interessant dat Afrikaans en Amerikaans die woord man so dikwels gebruik, maar die feit dat die woord gedeel word onder die twee tale sê niks oor die moontlike oordrag van die een na die ander nie.

Maar elders het die skrywer gelyk, soos by sy opmerkings rondom die bekende woord Yankee¹, wat nog omstrede is, dat dit waarskynlik sy wortels het in die denegreerende gebruik van die alledaagse Nederlandse naam Jan (verklein tot Jantje); vgl. Janraap en sy maat, bangjan, maljan, en so aan. Dat die suffiks -tje as -kie uitgespreek kan word, word deur talle Nederlandse en Vlaamse dialekte sowel as Afrikaans bevestig.

(Ek het al baie van die vroeë Afrikaanse taalstudies gelees, meesal vanuit die jare 1900-1940, en dit word baiekeer opgemerk dat die Transvalers die verkleiningsuitgang met ‘n k uitspreek, gesê omdat daardie geleerdes grotendeels Kapenare was. Dit laat dan vermoed dat die destyds algemeen aangenome uitspraak ‘n [ç] was, nes die Kleurlinge of die Nederlanders dit uitspreek. Nou wat interessant is, is of die ç-uitspraak nie ‘n latere affektasie was nie, ingevoer vanuit Nederland, terwyl die ou, eg Afrikaanse k-uitspraak uitgevoer is na die noordelike randgebiede, wat dan op sy eie beurt posgevat het toe die Transvaal al hoe ryker in invloed en geld geword het. Ek haal Von Wielligh 1922:67 aan: “Bietjie, biekie. Bietjie het verreweg die voorkeur en word gebruik as volg: “Wag ‘n bietjie“; “Dis bietjie baie erg”; “Die bietjie wat ek ontvang het, is vir my genoeg, of help nie”; “‘n Bietjie slae sal jou nie kwaad doen nie”; ens. Biekie is glad nie algemeen nie en word in noue kringe gebruik².”)

Die invloed van Nederlands op Engels is al grondig bestudeer. Daar bestaan etlike woordeboeke wat presies daaroor gaan, wat aangevul kan word met ‘n handjievol artikels³. Die bekendste boek is dié van J.F. Bense, A Dictionary of the Low-Dutch Element in the English Vocabulary, 1939. Die naam is misleidend. Low-Dutch bestaan nie. Bense het hierdie woord gemunt, en ‘n paar mense het dit agterna gebruik, maar gelukkig het dit uitgesterf, want wat sou Low-Dutch nou rêrig wees? Een woord wat maar ongelúkkig uitgesterf het is Diets. Nederlandssprekendes is nie bra lief vir dit nie, omdat dit te na aan Duits klink. Diets is maar nuttig as ‘n mens oor Afrikaans, Nederlands, en Vlaams in een asem wil praat. En juis daarom sal ek van hom gebruik maak in hierdie bydrae tot Afrikaans.be. Dus, Dietse woorde in Amerikaans is talryk.

Hierdie woorde kan in drie klasse verdeel word. Die eerste klas bevat woorde wat eers aan Engels ontleen is en toe later met die eerste Engelse koloniste na Amerika ingeloods is. Hulle is alledaagse woords soos boss⁴, frolic, school, en baie andere. Hierdie woorde het stadigaan ingesyfer weens verbreide handel tussen die twee lande én weens die talle Nederlanders wat hulle in Engeland gaan vestig het. Die meeste Nederlandse leenwoorde word in die 16de en die 17de eeu opgeneem.

Die tweede klas is woorde wat Afrikaans is, en wat meesal ingesyfer het tydens die Tweede Vryheidsoorlog. Onder dié woorde is daar aardvark, commandeer, trek en veld. Baie woorde stammende uit die oorlog soos inlander, inspan, kopye, en laager het nie bly voortlewe nie, en was boonop waarskynlik nooit gebruiklik in Amerika buite koerantberigte oor die oorlog ‘n honderd jaar gelede nie.

Woorde soos coleslaw, cookie en Yankee vorm die derde klas Dietse woorde in Amerikaans. Hulle is almal woorde wat direk in Amerikaans gekom het weens die Nederlandse setlaars wat hier kom aanland het in die eerste helfte van die sewentiende eeu. Ons sal nou hierdie deel van die Amerikaanse woordvoorraad nader gaan bekyk.

Om Afrikaans en Amerikaans met mekaar te situeer, moet rekening met die historiese feite gehou word. Die eerste permanente Europese vestiging op Amerikaanse bodem was Jamestown, Virginia, 1607. Nie lank daarna nie was Québec in 1612. Die Nederlanders het al in 1609 die kontrei van huidige New York verken, maar die eerste ernstige poging om die land te koloniseer was in lente 1623 toe die Nederlandse Wes-Indiese Kompanjie se skip “Nieuw Nederland” daar geland het. Nieu-Amsterdam was die stadjie wat hulle gestig het, en nou ken ons vir hom as New York. Die name van die “boroughs” van New York verraai dié stad se Nederlandse herkoms: Bronx (genaamd na Jonas Bronck, ‘n Nederlander wat grond gekoop het in 1641), Brooklyn (Breukelyn), Staten Island (genaamd na die Staten-generaal van Nederland); Harlem is geen “borough” nie, maar sy naam is dié van Haarlem in Nederland. Manhattan is Algonquins, en Queens is Engels. Die kolonie het betreklik stadig gegroei, en nadat Goewerneur Stuyvesant die klein kolonie agtermekaar gekry het, is dit toe in 1664 oorhandig aan die Duke of York. Daar was toe so om en by 10,000 Nieu-Nederlanders, wat nie ekslusief Nederlanders was nie. Daar was al toe baie Engelse onder hulle, wat dan nog te sê van Swede, Duitsers, of Franse. Die Nederlandse kolonie in Amerika het dus alleen vyftig jaar geduur, al sou sy spore tot op hede toe herkenbaar wees. Die Nederlandse taal is tot ongeveer die middel van die neëntiende eeu gepraat in die meer afgeleë plekke van New York en New Jersey.

Dit was dan eers in 1652 toe Jan van Riebeeck Kaap toe is om ‘n verversingspos te stig. Dus, min of meer gelyktydig met die Amerikaanse eksperiment. Hierdie onderneming was finansieel ondersteun deur die Oos-Indiese Kompanjie, dus die ander deel van die Nederlandse handelsmonopolie van die tyd. Altwee organisasies se hoofkwartiere was in Amsterdam, en baie van die werkers in elke maatskappy was Amsterdammers of ander Hollanders en Seeuse. J. du P. Scholtz het keer op keer aangetoon dat Afrikaans voortgegroei het uit ‘n soort Hollandse stedelike bo-dialek, wat ‘n mense af en toe kan raaksien in die gedigte van Bredero.

Anthony Buccini by die University of Chicago het oortuigend geargumenteer dat die Nederlands van Amerika uit hierdie selfde bo-dialek stem. Dis nie die plek vir ‘n uitvoerige bespreking van die uiteenlopende teorieë oor die ontstaan van Afrikaans nie, maar ek glo dat Scholtz se redenering en kwaliteit van denke nog steeds die indrukwekkendste bly onder ‘n nimmereindigende stroom nieubakke verklarings. Ons sal dan aanneem dat enige woorde wat Afrikaans en Amerikaans gemeen het maar wat in Nederlands slegs dialekties te krye is, waarskynlike oorblyfsels van die bo-dialek is.

I. Woorde wat spesiaal Afrikaans en Amerikaans is.

blummachie, blummey: ‘a flower, blossom’ Nederlands ken die vorm met ‘n lang klinker bloem, maar variante soos blom en blum is in die Nederlandse dialekte volop.

boss: hierdie woordjie word ook in Brits gebruik, maar nes talle ander Amerikaanse woorde, is hy ‘n laat inkomer wat vroeër as tipies Amerikaans gesien was.

clip: adj. ‘stony’ Klip is een van die woorde wat meermaals aangehaal word as mense op die verskille tussen Nederlands en Afrikaans probeer wys. In Afrikaans het hierdie woord ‘n betekenisuitbreiding ondergaan, en die woord steen uitgestoot.

fease: ‘disgusting’ gebruik só ‘I am fease of it’, vgl. Afr ‘Ek is vies vir dit.’

fly: ‘a swamp, marsh, shallow pond’ Dat hierdie woord in Amerikaans bestaan is ‘n klein godswonder. Vlei word orals behandel asof hy nét Afrikaans is. Ek dink ons staan hier voor ‘n woord wat deel van die bo-dialek was. Fly lyk my om waarskynlik òf verouderd te wees òf dialekties. In Tentatiewe etimologieë, bespreek J.L.M. Franken hierdie woord uitvoerig.

file(-cloth): ‘a mop’ J. du P. Scholtz, Afrikaans-Hollands in die agtiende eeu, p. 121 sê hieroor: “In teenstelling met dweil s.nw. en dweilen ww. (wat Kil[ian] as Fland. bestempel) was feil en feilen van die begin af ‘n dial[ek] of volkstaalwoord wat meer bepaald in N.-Holl[and] (veral Amsterdam) tuisgehoort het. Vgl. ook Winschooten, Seeman p. 55: “Dweil heeft in sommige Holl. steeden de naam van een Feil, waarvan op Amsterdams, de vloer feilen”. Vandag leef feil(en) voort in Zaans (Boekenoogen), Kampens (Gunnik), Deventers (Draaijer), Gelders-Overijssels (Gallée) en Gronings (Molema) – dus oral in noordeliker dele van Nederland. Dweil ken ek nie as woord wat leef in Afr. nie; dit is wel, soos baie ander onafrikaanse woorde, in die WAT opgeneem. Van huis uit ken ek feil as ww. in Afr., nie as s.nw. nie (so ook Mansv. en die Patriotwoordeboek); as s.nw. is in Afr., sover ek weet, net die samest. feillap in gebruik. Feil moes as s.nw. betreklik vroeg in Afr.-Holl. verouderd geraak het; dit staan ook sonder komentaar in die WAT.” Natuurlik is die Amerikaanse woord ‘n selfstandige voornaamwoord, presies dit wat Scholtz sê die Afrikaanse woord nie is nie. Dog die ooreenkoms is treffend.

niskeery: ‘curious’ in klankvorm amper identies met Afrikaans nuuskierig.

stoop: al bestaan hierdie woord ook in Nederlands, is dit wel opmerklik hoe algemeen verbreid dit is in sowel Afrikaans as Amerikaans.

II. Woorde wat ook in Brits bestaan maar wat in Amerika nuwe betekenisse bekom het a.g.v. die Nederlandse koloniste.

boor: ‘a Dutch colonist of the farming class’

bush: ‘a wood, grove, thicket, as in sugar-bush, Flatbush’ – al by Van Riebeeck in hierdie betekenis: “…ende in de drooge tijt is voor deselve meet te eeten als aen de Caep, soo van uytgedroogde groente als de bosjes die winter ende somer groen sijn,…” 1658, Jan van Riebeeck, II, 340.

knicker: ‘a clay marble’ Knikkerspel is baie bekend in Afrikaans, of wás voordat televisie geïntroduseer is in die sewentigerjare. Daar is baie, baie woorde in verband met die knikkerspel wat uiters duister is. Ek ken die woord knicker self nie. Ons het altyd marbles gesê.

span: ‘a pair of matched horses’

As ‘n mens hierdie woorde begin evalueer, moet daar altyd onthou word dat Afrikaanse woorde en uitdrukkings soms anglisismes is. Dis goed moontlik dat die bogenoemde gebruik van man ontleen is aan Engels. Maar dit kan ook ‘n inheemse ontwikkeling wees. ‘n Mens dink ook aan die gebruik van doen in sinne soos “Jy hou nie van vetkoek nie, nè?” – “Ja, ek doen!” Dié kon dalk ‘n eg Afrikaanse sêding wees, maar die kanse is, dis ‘n Anglisisme. Wat betref die gebruik van man, skat ek dis ‘n Anglisisme wat in baie tale posgevat het, nes die alombekende woordjie cool. Vir diegenes wat meer oor Engelse invloed op Afrikaans wil lees, sien H. Rousseau, Afrikaans en Engels, 1937 en B. Donaldson, The Influence of English on Afrikaans, 1989.

Afrikaans en Amerikaans is twee tale van verskillende herkoms; Afrikaans uit Hollands, en Amerikaans uit Engels (al besien ons Amerikaans nie as ‘n onafhanklike taal nie). Hulle het wel ‘n konneksie, maar nie diegene wat Die Burger sê hulle het nie. As beginsel het Afrikaans die Hollandse stedelike bo-dialek, wat enkele woorde wat ‘n mens normaalweg as spesifiek Afrikaans sou aansien, bygedra het tot die Engelse taal in Amerika.

Vir diegenes wat meer oor die geskiedenis van Nieu-Nederland wil weet, is die pas verskene The Island at the Center of the World deur Russell Shorto ‘n insiggewende nuwe bydrae wat gelyktydig onderhoudend en wetenskaplik betroubaar is.

Voetnotas

#1 Dis die moeite werd om op te merk dat daar twee betekenisse van hierdie woord is, een wat buite Amerika geld, d.i. ‘Amerikaner,’ en een binne Amerika ‘Nieu-Engelander.’ Dit word dus nie aanbeveel om iemand vanuit South Carolina ‘n Yank te benoem nie.

#2 Synde self nie ‘n Afrikaans moedertaalspreker nie, het ek nie so baie kontak met Afrikaanssprekendes uit verskillende en afgeleë streke nie, maar als wat ek teëgekom het is die -kie uitspraak.

#3 Sien bibliografie onder. Hierdie bibliografie sou nooit kon ontstaan het nie sonder om die argiewe van die Encyclopedic Dictionary of English Etymology by die University of Minnesota te kon benuttig.

#4 Boss word dikwels gestempel as iets tipies Amerikaans, maar dis ook goed Brits, en was alreeds in Brits aanwesig voordat Amerika gekoloniseer is. Hierdie feit tenspyt, is dit heel moontlik boss het ‘n verbreider gebruik geniet in sy nuwe half-Nederlandse omgewing in die Nuwe Wêreld.

Bibliografie van werke oor Nederlands en Engels

Bense, J.F. 1939. A Dictionary of the Low-Dutch Element in the English Vocabulary. Den Haag: Martinus Nijhoff.

Buccini, Anthony F. 1995. “The Dialectal Origins of New Netherland Dutch.” In Thomas F. Shannon & Johan P. Snapper (reds.) The Berkeley Conference on Dutch Linguistics 1993, 211-63. Lanham, MD: University Press of America.

Carpenter, Wm.H. 1908. “Dutch Contributions to the Vocabulary of English in America.” Modern Philology 6: 53-68.

De Vries, Jan W. 1989. “Dutch Influence on American English and Indonesian.” In: Thomas F. Shannon & Johan P. Snapper (reds.). 1991. The Berkeley Conference on Dutch Linguistics 1989, 85-96. Lanham, MD: University Press of America.

De Vries, T. 1916. Holland’s Influence on English Language and Literature. Chicago: C. Grentzebach.

Den Otter, A.G. 1990. “Lekker Scrabbling: Discovery and Exploration of Once-Dutch Words in the Online Oxford English Dictionary.” English Studies 71: 261-271.

Hoog, W.D. 1909. Studiën over de Nederlandsche en Engelsche Taal en Letterkunde en haar Wederzijdschen Invloed. Doordrecht: J.P. Revers.

Llewellyn, E.C. 1936. The Influence of Low Dutch on the English Vocabulary. London: Humphrey Milford.

Logeman, H. 1931. “Low Dutch Elements in English.” Neophilologus 26: 31-46, 103-116.

Neumann, J.H. 1945. “The Dutch Element in the Vocabulary of American English.” Journal of English and Germanic Philology 44: 274-280.

Toll, J.M. 1926. Niederländisches Lehngut im Mittelenglischen. Ein Beitrag zur englischen Wortgeschichte mit Benutzung einer von Dr. O. Zippel handschriftlich hinterlassenen Materialsammlung. Studien zur englischen Philologie 69. Halle (Saale): Max Niemeyer.

Al vanaf die laat neëntiende en die vroeë twintigste eeu al beskik ons oor bronne vir die bestudering van die Afrikaanse woordeskat in historiese verband. J.L.M. Franken, deeglike navorser van Suid-Afrikaanse geskiedenis en gedeë taalkundige, se Gentse proefskrif “Over de Oorsprong van het Afrikaans” (1914) staan bekend as een van die eerste versamelings boustowwe vir ‘n historiese woordeboek van Afrikaans¹. Alleen staan hy seker nie; verdere geleerdes wat ons kan noem is G.S. Nienaber, S.P.E. Boshoff, F.J. Snijman, L.C. Eksteen, en boonal J. du P. Scholtz, wat alombekend is vir sy talle waardevolle leksikologiese aantekeninge². Van hom het ook twee boeke oor die herkoms van Afrikaanse plant- en diername³ verskyn. Hulle dien as onontbeerlik vir die leksikoloog. Scholtz was een van die gesaghebbendste voorstaanders van ‘n historiese woordeboek van Afrikaans, dog laat hy hom só uit (1972:107): “Die tyd het nog nie gekom dat ons ‘n woordeboek van Afrikaans op historiese grondslag kan aanpak nie. Daar sal nog enorm baie materiaal versamel en voorstudies geskrywe moet word.” Dit was in 1972, en dit lyk my daar het sedertdien nie baie verandering aan die beskrewe situasie aangekom nie.

Wat betref die hedendaagse leksikologiese toestand van Afrikaans, is daar baie waaroor ‘n mens hom te danke het. Die Buro van die WAT (Woordeboek van die Afrikaanse Taal) werk voortdurig aan die res van die alfabet (N-Z), en vergeleke met die slakkepas wat dit in die tagtigerjare gevat het, loop sake nou op die oomblik maar vinnig-vinnig. En die kwaliteit bly steeds van die hoogste rang – selfs die boeke se konstruksie is fantasties. Verder bestaan daar só baie vertalende woordeboeke (oor o.a. borduurwerkterme, militêre terme, regsterme, mediese terme, mynterme, ens. [die lys gaan waarlik aan en aan]) dat Afrikaans in oorvloed daarvoor versorg is, en die HAT (Verklarende Handwoordeboek van die Afrikaanse Taal) vervul die N-Z kloof wat die WAT nog moet bebrug, behandelende die Afrikaanse woordeskat in sy geheel. Van ‘n egter teoretiese/wetenskaplike aard het ons vir Prof Rufus Gouws en sy leksikografieprogramma op Stellenbosch, wat een van die belangrikste sentra vir leksikologie in heel Afrika is.

Die geskiedenis van die historiese leksikografie in Suid-Afrika word volledig bespreek in Gouws & Ponelis (1992:83-6), dog dit lyk wenslik om ‘n ietsie hieromtrent te sê. Neëntiende-eeuse woordelyste van Changuion (1848), Pannevis (1880), Kern (1890), en Du Toit (1908) maak belangrike bydraes uit oor die dae toe Afrikaans ietwat vryer gebruik was⁴. ‘n Deurbraak is gemaak toe Mansvelt (1884) verskyn, ‘n waardevolle bron inderdaad. Dis die eerste poging om ‘n woordeboek van Afrikaans saam te stel, met besonder baie interessante vorme en hul vermoedlike herkomste. Soms mistas Mansvelt, maar dikwels is sy siening korrek.

Na Mansvelt kom Boshoff se nuttige Volk en Taal van Suid-Afrika (1923), wat die etimoloog baiekeer moet raadpleeg. Boshoff (1936), wat gevolglik verwytend-versoenend deur J. du P. Scholtz geresenseer is , het nie die impak van sy ander boek gehad nie. J.L.M. Franken (1953a, 1953b) is twee van die interessantste werke oor die geskiedenis van Afrikaanse woorde, wat, afgesien van die gebrek in Taalhistoriese bydraes (1953b) aan ‘n ordentlike bibliografie en goed gerangskikte woordelys, deel van die fondament van die Afrikaanse etimologie is. Boshoff het saam met G.S. Nienaber gewerk om Afrikaanse etimologieë op die been te bring, wat dan in 1967 verskyn het. Die boek se konstruksie is besonder goed, moet ek byvoeg, en wat die inhoud betref kan ons Gouws & Ponelis (84) raadpleeg, wat die moeite werd is om in sy geheel weer te gee: “Boshoff/Nienaber (1967) is comprehensive, but difficult to consult: it is an index to research on Afrikaans historical lexicography rather than an independent historical dictionary. The work runs to 741 pages, of which 625 consist of the dictionary proper, the rest comprising an extensive introduction (by Boshoff, the principal author) and a list of references. The introduction is an excellent treatise on the state of the discipline. The entries, excluding a considerable number of cross-references, number over 5,000.” In 2003 het die Etimologiewoordeboek van Afrikaans (EWA) verskyn. Dit het ditself tot taak gestel om deur die “breë intellektuele gemeenskap” gebruik te word, waarin dit seker geslaag het. Bemoedigend is dit ook dat die projek behartig word deur ‘n groot befondsing uit Nederland, deur die Instituut voor Nederlandse Lexicologie. Die gebruikmaking van pas beskikbaar gemaakte bronnemateriaal oor ganna, makeer, en malkop, byvoorbeeld, is ‘n groot voordeel, tog het ek sulke essensiële woorde as bry, kontrei, en watter hierby gemis.

Scholtz het gelyk waar hy sê dat nog enorm baie materiaal en studies versamel moet word – ingeval ons ‘n eg omvattende historiese woordeboek sou wou skryf, vermoedelik iets soos die Woordenboek der Nederlandse Taal. Dit lyk my nie baie realisties nie. Daar bestaan nòg die kapitaal nòg die belangstelling om so ‘n reusagtige projek in die lewe te roep. Dit sou ‘n geweldige jammerte wees as dit ons enigste keuse was. Gelukkig is dit nie. Daar is maar ‘n ander gestalt wat so ‘n woordeboek darem kon aanneem, naamlik as ons net gaan kyk vir die Dictionnaire Historique du Français Québécois, 1998, St. Pierre, Les Presses de l’Université Laval. Heel omvattend van die hele Québécoise woordvoorraad is hy gladnie, dog is dit ‘n uiters deeglike studie van die ruim duisend woorde wat daarin wel opgeneem is. Esteties gesien is die bladplan/ontwerp baie tevredestellend, wat dan te sê van die noukeurige studies van amper al die woorde.

Soos Boshoff & Nienaber (1967) verklaar, is dit nie nodig om woorde wat basies dieselfde in Nederlands is, in ‘n Afrikaanse woordeboek op te neem nie. Die Nederlandse woordeskat is ongelooflik goed beskryf, deur twee waardevolle etimologiese woordeboeke , talryke artikels in tydskrifte soos Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde, Taal en Letteren, Onze Taaltuin, De Nieuwe Taalgids, en Taal en Tongval (onder andere), en natuurlik die WNT. Dis gewoon nie die moeite werd om dit als te herdoen nie. Maar as ‘n mens so om en by die duisend inskrywings het, sou dit sekerlik ‘n mooi woordeboekie uitmaak.

Wat betref die bronnemateriaal wat geput kan word, moet ons eers melding maak van die uiters waardevolle transkriberingwerk wat tans aangaan by die TANAP. Hulle webwerf bevat op die oomblik die Resolusies van die Politieke Raad, en hulle gaan met hul onbegonne taak voort. Die tekste wat hulle bewerk, is dié van die VOC, en word dus in die amptelike Nederlands van die tyd geskryf. Maar die invloed van amptelike Nederlands op Afrikaans is nie te ontkenne nie. In der waarheid was dié se invloed nie baie groot nie, maar aangesien dat ons oor hierdie bronne beskik, lyk dit wenslik om van hulle gebruik te maak.

Die bronne vir die opstel van ‘n historiese woordeboek is van ses soorte: a) reisverhale (Sparrman 1772, 1776; Thunberg 1772; le Vaillant 1780-85; di Capelli 1803; Thompson 1821-24) wat enkele leksikale items verskaf, b) dagregisters (Van Riebeeck 1652-57; Bergh 1682-83; Haupt 1752; Wikar 1779) wat ook enkele leksikale items bevat, c) tekste in gebroke Nederlands, òf deur Khoi-Khoin òf deur Franse, wat van minder belang is as enige andere tekste, maar waar tog bewyse van vroeë gebruik van Afrikaanse woorde insit, d) Kaaps gekleurde geskrifte (Die Kaapse Taalargief, die Van Oordt-versameling, ongepubliseerde stukke wat nog in die Kaapse Argiewe gehuisves is; die Kas- en Dagboek van Johanna Duminy-Nöthling, die Dagboek van Louis Trigardt), e) die eerste Afrikaanse tekste (almal opgeneem in G.S. Nienaber 1971; Arabies-Afrikaanse geskrifte), f) amptelike tekste (Memoriën en instuctiën; Kaapse plakkaatboek; Kaapse taalarchief; Resolusies van die politieke raad). Natuurlik sal die Dagregister van Jan van Riebeeck as uitgangspunt dien. Sy taal is gladnie Afrikaans nie, maar die simboliese betekenis daarvan, saam met die leksikale elemente daarin maak dit ‘n vanselfsprekende keuse. Is hierdie duisende bladsye materiaal nie genoeënd vir die voorgenome doeleindes nie?

Ek gee hier ter ondersteuning ‘n paar bylaes by. Die eerste is ‘n nog onuitgegewe woordstudie wat m.i. korrek is. Omdat die eerste bylae in ‘n spesiale formaat (dié gebaseerd op Dictionnaire historique du français québécois) is, word dit as pdf-file bygegee. Die tweede is ‘n lys van moontlike woorde vir só ‘n woordeboek. Die woorde kan in ‘n paar kategrorieë onderdeel word: 1) Woorde met sterk ooreenkomste in Nederlandse dialekte; 2) Historiese woorde; 3) Woorde wat ook Nederlands is maar wat in Afrikaans ‘n afwykende betekenis het; 4) Streekwoorde (Bolands, Visserstaal, ens.), 5) 17de eeuse seemanstaal, 6) Maleise en Portugese woorde. Die naamgewing aan plante en diere in Afrikaans maak miskien een van die belangrikste dele van die Afrikaanse woordeskat uit. Die probleem rondom die opneem en behandeling van die name vir flora en fauna in Afrikaans is juis dat die woordvoorraad só erg groot is, dat dit bes as aparte studie benader moet word, wat eintlik ons nie nadeel nie, omdat Scholtz vir ons reeds daarvoor gesorg het. Trouens, sy studies is nou ‘n bietjie ouerig, en daar het sedertdien nogal ‘n paar artikels daaroor verskyn. Maar voorlopig kan ons ons ‘n woordeboek sonder plant- en diername voorstel. Verder, woorde soos agterossambok, boekspieël en droëntyd en heelwat ander samestellings kan na willekeur vermeerder word (veral plant- en diername), en sal dus ook hier nie ‘n plek kan kry nie.

Hierdie bydrae is grootliks ‘n reïterasie van die bewerings in Eksteen (1976), met die hoop om dalk ‘n groter leserskring te kan betrek. Hy wei hom uitvoeriger uit as wat ons nou hier doen, dus ‘n deurlesing daarvan kan heel bevorderlik wees.

Om ‘n beginsel te maak, sal nou op afrikaans.be ‘n maandelike vraelys van Afrikaanse woorde verskyn. Dit dien as opgaarplek vir allerlei mededelings oor die betrokke woorde: verwysings na enige tydskrif- of koerantartikels, assosiasies daarmee (wie besig die woorde?, waar bly hulle?, is hulle meesal opgevoed of nie?, klink die woordjie ouerig?), en enige andere inligting.

Moontlik behandelde woorde in ‘n historiese woordeboek van Afrikaans

-a suffiks
aangeklam ‘dronk’
aanpresenteer ‘aanbied’
aans ‘miskien, binnekort’
aapskeloeder ‘skelm’
aardig Afr ‘vreemd, raar’ Ned ‘aangenaam’
abba ‘kind op die rug dra’
abjater ‘snuiter’
afdraand ‘helling’
affêring ‘affêre’
afhaar ‘afhalen (hoed van kop)’
afjak ‘pak slae’
Afrikaner ‘Afrikaanssprekende blanke’
afrokkel ‘op slinkse wyse van iemand verkry’
aia ‘kinderoppaster’
akka kindertaal vir ‘skyt’
akkerboom ‘eikeboom’
akkordeer ‘ooreenkom’
aksionabel ‘strafbaar’
aljimmers ‘altyd’
alla uitr
allenig ‘alleen’
alte ‘baie’
amper ‘bijna’
ander Afr ‘tweede’ Ned ‘niet dezelfde’
anderkant ‘oorkant’
asem ‘ademen’
aspris ‘expres’
atrappeer ‘vang’
baadjie ‘jas’
baar ‘ongeleerd’
baas ‘voorman’
baba ‘baby’
baie ‘seer, veel’
balie ‘ton’
(tjank)balie ‘kind wat baie huil’
baljaar ‘luidrugtig speel’
baken ‘grensmerk van ‘n plaas’
baklei ‘rusie maak’
bakleislag ‘geveg’
bandiet ‘gevangene’
bartel(ing) ‘gedoente’
beginsel ‘begin’
begos ‘het begin’
beker ‘kan’
ben ‘is’
besigheid ‘sake’
beslommernis ‘beslommering’
bewerasie ‘bibberatie’
biebies ‘ongedierte op die kop’
bietjie ‘beetje, even’
biltong ‘gedroogde vleis’
blaasbalk ‘blaasbalg’
blatjang ‘chutney’
bloeisel ‘bloesem’
bo ‘boven’ ‘Kaaptoe’
bobotie ‘Maleise gereg’
bodder ‘bother’
boeglam ‘uitgeput’
boepens ‘pens’
Boesman ‘Bushmen’
boet ‘broer’
bohaai ‘geroesemoes’
Boland ‘suid-westerlike deel van die Kaap’
bolmakiesie ‘duikel’
booi ‘jong gekleurde manlike bediende’
borsspeld ‘broche’
bos ‘gewas’
bottel ‘fles’
bra(af) ‘nogal’
bredie ‘Maleise gereg’
brei ‘sag maak’
bry ‘keel-r uitspreek’
bult ‘heuvel’
bywoner ‘sharecropper’
daardie ‘that, those’
dalk ‘miskien’
dam ‘opgedamde waterplek’
darem ‘te minste’
dè, dê ‘daar’s hy!’
deedlik ‘deugdelik’
die ‘de’
dié aanwysende voornaamwoord
different ‘verskil’
disnis ‘kapot’
dit aanwysende voornaamwoord
doer ‘dáár’
dogter ‘meisie’
doodleuters ‘ongeërg’
dop ‘sopie van sterk drank’
drif Afr ‘deurgaan plek in ‘n spruit of rivier’ Ned ‘steeg, weg’
dros ‘skelm uit die leër, uit ‘n tehuis wegloop’
dubbejoe ‘moeilikheid’
Duis, Duusman ‘benaming vir Blanke deur Gekleurdes’
dusketyd ‘hierdie tyd’
duskant ‘daardie kant’
effens ‘even’ ”n bietjie’
eenspaaierig ‘asosiaal’
eers ‘eens’
eider (yder) ‘ieder’
eina ‘ouch!’
eksie-perfeksie ‘in die beste orde’
element ‘nar’
els ‘priem’
ens ‘hou van’
es ‘vuurherd’
ewe modale betekenis in Afr
faikonta ‘kamma’
feillap ‘lap vir skoonmaak’
fieterjasies ‘tierlantyntjies’
fipatoi uitr
flennie ‘kombers’
fliek ‘film’ ‘film kyk’
flus(sies) ‘netnou’
fontein ‘plek of bron waar natuurlike water uit die aard uitloop’
gaip ‘ghwar, tor’
gansegaar ‘heeltemal’
gasie ‘loon’
gedaan Afr ‘afgemat’ Ned p.p. van doen
gekempera ‘van gemengde rasse’
genant ‘naamgenoot’
genieps(ig) ‘afknouerig’
gesels ‘chat’
gevreet Afr ‘gesig’ Ned ‘gevreten’
ghantang ‘vryer’
ghoen ‘groot albaster’
glad ‘geheel’
glo ‘oënskynlik’
gops ‘minderwaardige buurt’
gus ‘onvrugbaar’
gy ‘u’
haar ‘regs’
haikôna uitr
haiwie ‘lawaai’
hakskeen ‘hiel’
halfaam ‘inhoudsmaat’
hang Afr ‘(berg)helling’ Ned ‘een voorwerp waaraan of waar iets hangt’
hartbeeshuisie ‘tipe huis’
hê/het ‘hebben, heeft’
heb ‘het’
hekel ‘haak’
hemp ‘hemd’
hierdie ‘deze’
hoeka ‘lang gelede’
hoekom ‘waarom’
hom ‘hem’
hot ‘links’
hulle ‘zij, hun’
-hulle ‘en hulle’
iewerig ‘ywerig’
hes ‘swaap’
heslik ‘lelik’
jaaif ‘omswaai (van boot)’
jags ‘met geslagsdrang’
janrappa “Jan Raap en sy maat”
japsnoet ‘snuiter’
jilletjie ‘grap’
jislaaik uitr.
jol ‘feesten’
jong ‘Afr ‘Swart- of Kleurling bediende’ Ned ‘jonge man’
juistement uitr
julle ‘jullie’
Kaap ‘Kaapstad, -skiereiland’
kabaai ‘vroulike bokleed’
kaduks ‘kapot’
kaiings ‘kaantjes’
kalant ‘skelm’
kamma ‘kwansuis’
kanis ‘vuil vent’
kap ‘hakken’
kapater ‘gesnyde bok’
kapok ‘sneeu’
kapot Afr ‘vermoeid (diere)’ Ned ‘uit orde’
karba ‘groot fles’
kardoes ‘cartouche’
karet ‘bagasierak’
karkatjie ‘seertjie aan ooglid’
karnallie Afr ‘skelm’ Ned kanalje ‘gemene persoon’
karos ‘velkombers’
kasueel ‘sonder meer’
katel ‘ledekant’
katools ‘gek’
kaveer ‘moeite doen, stry’
keil ‘tipe hoed’
kennetjie ‘kinderspeletjie’
keps ‘hoed’
kês ‘stremsel’
kielie ‘kietelen’
kiepersol ‘sonsambreel’
kierie ‘wandelstok’
kleintongetjie ‘huig’
kleingoed ‘kinders’
klip ‘rots’
klomp ‘groep’
klong ‘swarte seun’
kloof Afr ‘groot ruimte, ‘n vallei tussen berge of berghange’ Ned ‘diepe gaping met zeer steile wanden in een berg’
klops ‘trop Kleurlingmusikante’
kneg ‘opsigter op ‘n boereplaas’ Ned ‘bediende’
kniehalter ‘manier van perdery’
koeël ‘kogel’
koggel ‘naboots’
kombers ‘deken’
kombuis ‘keuken’
komplot ‘aantal’
konsensie ‘gewete’
kontrei ‘streek’
kooi(goed) ‘bed(degoed)’
kop Afr ‘hoof (van mens)’ Ned ‘hoofd (van dier)’
kopbeen ‘skedel’
koort ‘hof’
kortendag ‘binnekort’
kos ‘eten’
kraal ‘omheinde ruimte’
kuier ‘besoek aflê’
kuken ‘kombuis’
kul ‘verneuk’
lat ‘sodat, dat, laat’
lawaai ‘geraas maak’
lekker ‘aangenaam’
lelik ‘onbeleefd’
liefêr ‘geneig wees’
loesing ‘pak slae’
los ‘loslaten’
maai ‘moer’
makeer ‘mankeren’
manewales ‘streken’
manier ‘gewoonte’
mankoliek ‘sieklik’
maskie ‘almaskie’ ‘miskien’
meid Afr ‘Swart- of Kleurlingvrou, -bediende’ Ned ‘meisje, jonge vrouw’
mekaar ‘elkaar’
mêmme ‘motjie’
menteneer ‘bestuur, behartig’
mied ‘mijd’
mielies ‘koring’
mieta ‘genant’
min ‘weinig’
moeg ‘moe’
moer ‘moeder’ ‘slaan’
moestas ‘snorbaard’
mos ‘immers’
motjie ‘ou Kleurlingvrou’
motor ‘kar’
moveer ‘pla’
myselwers nadruklike ‘myself’
naweek ‘weekend’
nè ‘is dit nie so nie?’
neef aanspreekvorm tussen manne
nek Afr ‘inkeping of pas in ‘n berg’ Ned ‘achterste deel van de hals’
nes ‘net soos’
net ‘presies’
neuk Afr ‘slaan, lol’ Ned ‘geslachtsgemeenschap hebben’
niks ‘niets’
nimlik ‘einste’
nôi ‘meisie’
norring ‘enorm’
nuut ‘nieuw’
oes ‘sleg’
omgee Afr ‘op iets let
hou van’ Ned ‘zich eromheen bevinden’
okkasie ‘geleentheid’
olik ‘siekerig’
onder ‘beneden’ ‘Kaap toe’
onderduims ‘achterbaks’
ongans ‘siek’
onklaar ‘in die moeilikheid kom’
ons ‘wij’
ontwil ‘onthalwe’
oom formele aanspreekvorm vir ouer man
oond ‘oven’
oorkrawwetjie ‘oorbel’
oorlams ‘bedrewe’
opdraand ‘steilte’
operd ‘aanaarden’
otjie ‘varkie’
ou(ens) ‘vent’
oulik ‘bekoorlik’
ousanna ‘outydse geweer’
paai eerbiedige aanspreekvorm vir man
pad ‘enige begaanbare weg (motors inklusief)’ ‘ruimte om verby te loop’
padda ‘springende amfibie’
pamperlang ‘vlei’
pampier ‘papier’
pareer ‘afwend’
parmantig ‘brutaal’
party ‘enige’
pasella ‘present’
passabel ‘draaglik’
pê ‘moeg’
pelloe ‘kapel’
petaal ‘betaal’
piering ‘klein skotteltjie’
plaas ‘boerdery’
plek ‘plaats’
pluiings ‘vodde’
poena ‘tipe geweer’ ‘dier sonder horings’
poerbasledan ‘tot tydverdryf’
poes ‘vulva’ ‘gooi’
poespas ‘deurmekaar’
pokkel ‘sukkel’
portfesie(deur) ‘porte-brisée deur’
rabbedoe ‘wildebras’
ramkie ‘instrument’
rand ‘klipperige hoogte
smal berghelling’
rapat ‘vinnig’
rêrig ‘regtig’
resnawel ‘regtig’
rif ‘mineraalhoudende rotsbank’
rondawel ‘tipe huis’
runnik ‘steier’
ruspe ‘rupsen’
sa uitr.
sambok ‘tipe slaanding’
sambreel ‘paraplu’
sampioen ‘paddastoel’
se possessiewe artikel
sens ‘zeis’
serp ‘sjerp’
seties ”n dans’
seun ‘jongetje’
seur hoflike aanspreekvorm teenoor ‘n baas
siejy ‘gemene vent’
sies uitr.
siks ‘by my siks!’
skappeer ‘ontsnap’
skelm ‘skurk’
skepsel ‘Kleurling’
skinner ‘gossip’
skof ‘tyd of afstand wat sonder onderbreking gemarsjeer word’
skoor ‘moeilikheid’
skoppelmaai ‘hangende swaaitoestel’
slegmaak ‘zwartmaken’
smous ‘rondreisende handelaar’
snaaks ‘vreemd’
snees ‘rower’ ‘Hottentot’
soel ‘van gemengde bloed’
sommer ‘somaar’
sooibrand ‘brand in die maag’
spaander ‘hardloop’
spens ‘kas in kombuis’
spioen ‘spion’
spog ‘pochen’
spruit ‘Afr ‘sytak van ‘n rivier, ‘n klein riviertjie’ Ned ‘aftakking van een touw of buis’
stadig ‘langsaam’
steeks ‘koppig’
stiebeuel ‘stijgbeugel’
stiksiende ‘bijziende’
strawasie ‘afmattende werk’
stukkend ‘stukken’
sulle ‘hulle’
swernoot ‘skurk’
swetrioel ‘rommel’
sypaadjie ‘sidewalk’
tamaai ‘enorm’
tante formele aanspreekvorm vir ouer vrou
teewater ‘tee’
tet ‘bors’
tjalie ‘sjaal’
tjank ‘huil’
-(e)tjie verkleiningsuitgang
tjoek ‘albster’
toe ‘toen, toe’
toebroodjie ‘sandwich’
toeka ‘lank gelede’
toiings ‘fraiings’
toon ‘teen’
torring ‘terg’
trek ‘inlands gaan’
tronk ‘gevangenis’
trop ‘troep’
twak ‘tabak’
uitwiks ‘pak slae gee’
vaak Afr ‘moeg’ Ned ‘dikwels’
vabond ‘skurk’
vaderlands ‘met betrekking tot Nederland’
van ‘familienaam’
vanmelewe ‘vroeër’
vantevore ‘vroeger’
vark ‘zwijn’
vat ‘nemen’
veld spesiale toepassing in Afrika
venster ‘raam’
verbrou Afr ‘bederf
verknoei‘ Ned ‘brouwend verbruiken’
verfoes ‘verniel’
vergange ‘onlangs’
verloor ‘verliezen’
verrinneweer ‘ruïneren’
verskoon Afr ‘pardon’ Ned ‘schoon maken’
vies ‘geïrriteerd’
vinnig ‘snel’
vir met dativum
vlei ‘moerassige laagte’
voetsek uitr.
vrank ‘wrang’
vrek ‘doodgaan’
vrieg ‘het gevra’
vroegstuk ‘ontbyt’
vroetel ‘wroeten’
watter ‘welke’
wenakker ‘deel van ploegland’
werda uitr
wêreld Afr ‘gedeelte van die aardoppervlakte, ‘n streek’ Ned ‘wereld’
werskaf ‘besig wees’
wy ‘ons’
ystervark ‘egel’

Voetnotas

#1 Word tans versorg deur die skrywer van hierdie artikel.

#2 Die eerste drie aflewerings het eers in Tydskrif vir Wetenskappe en Kuns as volg verskyn: Okt. 1935, ‘Bydrae tot die geskiedenis van die Afrikaanse woordeskat.’ 14(1): 1-38; Julie 1936, ‘Verdere bydrae tot die geskiedenis van die Afrikaanse woordeskat.’ 14(4): 184-196; Mei 1947, ‘Leksikologiese aantekeninge uit ou Kaapse bronne.’ Nuwe Reeks 7(1): 20-41 [gesamentlik opgeneem in Afrikaans uit die vroeë tyd, 1965.] Sy laaste bydrae tot dié reeks verskyn in sy opstellebundel Afrikaans-Hollands in die agtiende eeu, ‘Boustowwe vir ‘n Historiese Woordeboek van Afrikaans.’

#3 Uit die geskiedenis van die naamgewing aan plante en diere in Afrikaans. 1941; en nuut-bewerk as Naamgewing aan plante en diere in Afrikaans. 1974.

#4 D.w.s. sy regionale skakeringe moes toe nog sterker gewees het; standardisering en daardeur kwasi-vertransvaalsering was ‘n twintigste-eeuse ontwikkeling. Bolands is toe wyer gepraat as dit nou is, synde deesdae besien as òf ‘plasie’ (het ek eenkeer gehoor) òf as die nog ‘n rukkie afwykender Kaaps.

Aangehaalde werke

AE = Boshoff, S.P.E. & G.S. Nienaber. 1967. Afrikaanse etimologieë. Pretoria: Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.
Boshoff, S.P.E. 1936. Etimologiese woordeboek van Afrikaans. Kaapstad: Nasionale Pers.
Changuion, A.N.E. 1848. De Nederduitsche Taal in Zuid-Afrika hersteld. Rotterdam: van der Vliet. Opgeneem in Van der Merwe 1971:129-221.
De Klerk, W.J. & F.A. Ponelis. 1976. Gedenkbundel H.J.J.M. van der Merwe. Pretoria: Van Schaik.
Du Toit, S.J. 1908. Afrikaanse taalskat. In Van der Merwe 1971:223-262.
Eksteen, Louis C. 1976. “‘n Woordeboek van Afrikaans op historiese grondslag.” In: De Klerk & Ponelis 1976:67-75.
EWA = Van Wyk, G.J. (red.) en A.E. Cloete, A. Jordaan, H.C. Liebenberg, en H.J. Lubbe. 2003. Etimologiewoordeboek van Afrikaans. Stellenbosch: Buro van die WAT.
Gouws, Rufus & Frits Ponelis. 1992. “The Development of Afrikaans and the Lexicographical Tradition.” In: Zgusta, Ladislav (red.), History, Languages, and Lexicographers. bl. 77-104. Tübingen: Niemeyer.
Kern, H. 1890. Woordenlijst van het Transvaalsch Taaleigen. In Van der Merwe 1971:39-50.
Mansvelt, N. 1884. Proeve van een Kaapsch-Hollandsch Idioticon. Kaapstad: Martin.
Pannevis, A. 1880. Afskrif van lys van Afrikaanse woorde en uitdrukkings. In Van der Merwe 1971:61-127.
Poirier, Claude. 1998. Dictionnaire historique du français qébécois. Sainte-Foy: Les Presses de l’Université Laval.
Raidt, Edith. 1991. Afrikaans en sy Europese verlede. 3de druk. Kaapstad: Nasou.
Scholtz, J. du P. 1965. Afrikaans uit die vroeë tyd. Kaapstad: Nasou.
Scholtz, J. du P. 1972. Afrikaans-Hollands in die agtiende eeu. Kaapstad: Nasou.
Van der Merwe, H.J.J.M. 1971. Vroeë Afrikaanse woordelyste. Pretoria: Van Schaik.