In Suid-Afrika is daar drie tale met uitsterf bedreig: N/uu (8 sprekers), Xiri (87 sprekers) en Korana (nie ‘n enkele spreker waarvan UNESCO weet nie).

Afrikaans-speaking South Africans are an affluent proportion of our population. According to AMPS 2007B, of the 4 million Whites in the country, 59% are Afrikaans and 79% of Coloureds have Afrikaans as their first language. [...] The Afrikaans South African is regarded as having great buying power, strong initiative, independence and decisiveness. AMPS 2007B reveals that 34% of LSM 7-10 and 38% of LSM 8-10 are Afrikaans speaking consumers whilst companies that advertise only in the English media reach just 10% of Afrikaans-speaking consumers in the high-income LSM 8-10 brackets.

Geen Afrikaanse musiek mag meer oor die nasionale radiogolwe van Radio 2000 gespeel word nie. Volksblad het gister vertroulik verneem ’n nuwe reël geld van vandag af op dié radiostasie waarvolgens geen Afrikaanse musiek tussen 06:00 en 18:00 gespeel mag word nie.

Nie dat ek ooit na Radio 2000 luister nie, maar nog steeds…

Zo heeft de regering steeds meer de neiging het Engels als enige ambtelijke taal te hanteren. Ook is het aantal scholen waar Afrikaans wordt gesproken afgenomen van 3400 in 1994 tot ongeveer 800 in 2006, en worden de universiteiten gedwongen steeds meer te ‘verengelsen’.

De Klerk was in Amsterdam vir vieringe vir van 125-jarige bestaan van die Nederlands-Zuidafrikaanse Vereniging (NZAV). Van sy eie rol in die totstandkoming van die benarde situasie vir Afrikaans as kultuurtaal het hy klaarblyklik niks gesê nie.

En tog, wanneer die studente kans kry om self ‘n standpunt in te neem, blyk die teenoorgestelde waar te wees. In die afgelope studenteraadverkiesings het meer as 5,000 van 9,300 stemme aan die Vryheidsfront gegaan, aansienlik meer as die 3,300 wat die Vryheidsfront in die vorige verkiesings behaal het. Die Vryheidsfront is uitgesproke pro-Afrikaans, en die studente se enorme steun vir die party se kandidate in die studenteraad is ‘n onomwonde bewys van die steun wat Afrikaans nog op die Tukkie kampus geniet.

My voorgraadse studies het ek by die University of Minnesota voltooi. Toe ek nog ‘n voorgraadse student was, het ek ‘n beurs gekry om by die Karl-Franzens Universität in Graz, Oostenryk, te gaan studeer. Die B.A-graad het ek by die University of Minnesota behaal. Nadat ek met my voorgraadse studies klaar was, was ek plotseling in staat om Suid-Afrika uiteindelik te besoek. Vir iemand wat self Afrikaans aangeleer het, was dit ‘n groot vreugde en realisasie van jare se belangstelling om uiteindelik daar tyd te gaan deurbring as student by die Universiteit van Stellenbosch.

Terwyl ek met my B.A.-graad besig was, het ek bevriend geraak met professor Anatoly Liberman. Hy het ‘n kursus oor Duitse dialekte aangebied, wat ek graag bygewoon het. Dit het daartoe gelei dat ons sedertdien redelik gereeld kontak het. Sy hulp kan soms onontbeerlik wees vir baie van die moeiliker vrae rondom linguïstiek. Die afgelope drie jaar het ek as assistent by sy projek “A Bibliography of English Etymology” gewerk, waartydens ek langdurige soektogte na tallose etimologiese artikels uitgevoer het. Sodoende het ek bekend geraak met die oorspronklike tydskrifte van die negentiende en vroeë twintigste eeu soos: “Paul und Braunes Beiträge zur deutschen Sprache und Literatur, Zeitschrift für vergleichende Sprachforschung, Memoires de la Societe de Linguistique”, en “Indogermanische Forschungen”.

My groot linguïstiese passie is etimologie. Dit is iets wat my betrokkenheid by professor Liberman se projek vanselfsprekend gemaak het. Die herkoms van woorde het my altyd geboei, en die uitdaging wat dit oplewer, is sonder gelyke. Die algemene taalkunde is ook ‘n gebied waarin ek baie belangstel. Hieroor het ek meer indrukwekkende werke van deskundiges soos Otto Jespersen, Leonard Bloomfield, Edward Sapir en Joseph Wright gelees.

Gedurende my studie in die Afrikaanse taalkunde is daar geen taalkundige wat ‘n groter invloed op my uitgeoefen het as wyle professor Johannes du Plessis Scholtz nie. Hy het altyd vanuit ‘n nugtere en rasionale standpunt te werk gegaan, wat hom in staat gestel het om baie van die destydse onsekerhede omtrent die taal op te los. Een van die vrae van die dag was waarom Afrikaans so vinnig verander het. Professor Scholtz het, deur verskeie studies, bewys dat Afrikaans eintlik nie die produk van die een of ander fantastiese gebeurtenis was nie, soos o.a. Valkhoff (1972) met sy onredelike pogings probeer wys het, maar dat Afrikaans ‘n natuurlike, geleidelike ontwikkelingsproses ondergaan het. Dit is vir my waarskynlik die belangrikste ding wat hy vir die Afrikaanse taalkunde gedoen het. Om die een of ander rede is vele taalkundiges geneig om die ontstaan van Afrikaans aan allerlei vreemde teorieë toe te skryf. Scholtz het hom ook nooit laat verlei deur andersins prikkelende maar onwetenskaplike teorieë nie. In Raidt (1980) se huldeblyk aan Scholtz in “Standpunte” siteer sy hom: “Jy moet jou altyd laat lei deur jou gegewens. Moenie vooropgestelde menings hê en op jou gegewens afdwing nie. Laat die gegewens praat!”

Op juis hierdie beginsel het Scholtz die bestudering van Afrikaans op vaste grond geplaas; die vak het voorheen onder allerlei hoogdrawende teorieë gely. Scholtz het hom ook met projekte betreffende die kultivering van Afrikaans besig gehou. As lid van die Vereniging vir die Vrye Boek, medewerker van die WAT in die vroeë dae, en literatuurkritikus het hy gestreef na die verheffing van Afrikaans van ‘n soort “krom” Hollands tot ‘n beskaafde kultuurtaal. Sy intieme kennis van beide Afrikaans en Nederlands het hy gebruik in sy “Kritiek op Afrikaanse taalgebruik” (Scholtz 1964). Al dié feite, saam met sy studie as kunshistorikus maak Scholtz vir my die grootste figuur in die hele geskiedenis van die Afrikaanse taalkunde.

Maar Scholtz was nie die enigste wat toentertyd skitterende werk gelewer het nie. Twee ander aangrypende geleerdes is wyle professore J.L.M. Franken en G.S. Nienaber. Professor Franken was een van die eerste mense om grootskaalse navorsing in die Kaapse Argiewe te doen. Die vrug van sy argivale ondernemings is almal in die “Tydskrif vir Wetenskap en Kuns” en “Die Huisgenoot” gepubliseer. Dit was eers later in 1953 dat professor Franken twee groot werke oor Afrikaanse etimologie die lig laat sien het: ‘n versameling van bogenoemde artikels, “Taalhistoriese bydraes”, en ‘n boekie met die titel “Tentatiewe etimologieë”. Albei boeke is onontbeerlik vir die etimoloog. Al het professor Franken hom nou en dan weerspreek, waarna Scholtz verwys het, erken ‘n mens dadelik dat sy sensitiwiteit vir taal en veral woorde hoogs ontwikkeld was.

G.S. Nienaber was ‘n uiters produktiewe navorser en het oor onderwerpe soos “Taaltoestande aan die Kaap tydens Jan van Riebeeck” (Nienaber 1950) en “Hottentots” geskryf. Maar professor Nienaber het hom ook met woorde besig gehou, hy is immers die medeskrywer van “Afrikaanse etimologieë”. Sy woordstudies dra die kenmerke van deeglike navorsing, te sien in die inleidende oorsigte wat hy aan die begin van elke etimologie verskaf. Juis hierdie werkswyse van woordnavorsing is die manier hoe ‘n etimologie geskryf moet word.

Ek doen my bes om die bestudering van die geskiedenis van Afrikaans te probeer bevorder. Ek het die etimologie van Afrikaanse “mos” geskryf wat begin 2003 by die “Tijdschrift voor Nederlandse Taal en Letterkunde” sal verskyn. Ek was ook besig met ‘n tweede studie: die etimologie van die Afrikaanse “boet”, wat in “Leuvense Bijdragen” later vanjaar gepubliseer word. Op die oomblik is ek besig om ‘n uiteensetting van die gebruik en herkoms van die morfeem /s/ (soos by “paps, keps, klops, tjorts”) te skryf. Hierdie studie sal ek by die Berkeley Roundtable for Germanic Linguistics in April 2003 aanbied.

Die groot projek, waaraan ek deurlopend werk, is ‘n samevattende bibliografie van Afrikaanse etimologie. Daar is heelwat gegewens betreffende die etimologieë van Afrikaanse woorde wat tot op hede toe nog nooit versamel en georden is nie. Scholtz het baie keer van ‘n “Historiese Woordeboek van die Kaapse Taal” gepraat. Hopelik sal hierdie werk so ‘n onderneming moontliker maak.

BIBLIOGRAFIE

[1] Boshoff, S.P.E. en G.S. Nienaber. 1968. Afrikaanse etimologieë. Pretoria: Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns.

[2] Franken, J.L.M. 1953a. Taalhistoriese bydraes. Kaapstad: A.A. Balkema.

[3] Franken, J.L.M. 1953b. Tentatiewe etimologieë. Annale van die Universiteit van Stellenbosch, Jaargang 27, Reeks B, No. 1.

[4] Nienaber, G.S. 1950. Taaltoestande tydens Jan van Riebeeck. Tydskrif vir Volkskunde en Volkstaal 11: 67-100.

Jeremy Bergerson kan per e-pos bereik word by berge065@umn.edu.

‘n Debat oor die Afrikaanse gemeenskap en die opposisiepolitiek is beide gewigtig en netelig. Dit is gewigtig omdat dit inderwaarheid die wesensaard van die politiek asook die basiese eienskappe van die Suid-Afrikaanse politiek by die debat betrek. Dit is vanselfsprekend netelig, omdat die debat nouliks denkbaar is sonder dat daar in die proses ook op gevoelige partypolitieke tone getrap sal word. Met dien verstande dat die debat saaklike gevoer word, kan ons egter veel daarmee bereik.

Maar benewens sy gewigtigheid en neteligheid is daar oor een saak ongetwyfeld volkome klarigheid. Dit is dat die debat uiters, selfs lewensnoodsaaklik is. Die aangetekende graad van wantroue onder Afrikaners in die huidige Suid-Afrikaanse politieke orde lewer afdoende bewys hiervan.

2. Politiek

Die onderwerp, die Afrikaanse gemeenskap en die opposisiepolitiek gaan in die eerste plek oor die politiek.

Die verskynsel politiek kan gesien word as kontinue belange-reëlings en magsverhoudings tussen groepe, dit wil sê aanhoudend opeenvolgende skikkings van die belange van groepe.

Politiek is hierdie aanhoudende proses van belangeskikkings tussen groepe, ongeag of die groepe georganiseer is in state soos in die afgelope paar eeue, of in beskawings soos gedurende die lang historiese tydspan gedurende die Middeleeue, waartydens die Westerse Christendom en die Islam in ‘n gespanne wisselwerking met mekaar verkeer het, of tussen groepe binne ‘n staat.

3. Belangereëlings en magsverhoudings tussen groepe

Die belange-reëlings tussen groepe binne state, ofskoon dit lank reeds belangrik is, is juis in ons tyd besig om tot die sentrale kompleks van politieke vraagstukke te ontwikkel. Die kontemporêre politiek lewer al hoe meer voorbeelde te dien effekte op.

Nog belangriker is dat eietydse politieke (en militêre) konflik in toenemende mate juis die verhaal van skewe belange-reëlings en magsverhoudings tussen groepe binne state is. Tsjetsene, Palestyne, Tamils, Kashmiri’s, Ierse nasionaliste in Noord-Ierland, geviktimiseerde blanke boere in Zimbabwe, burgeroorlog in die Soedan, geviktimiseerde Koerde in Irak en Turkye ens. spel telkens onopgeloste belange-reëlings tussen groepe binne state.

Skotte, Vlaminge, Baske, Kroate, Kosovare, Oos-Timorese, Hutu’s, Tutsi’s is begrippe wat op hulle beurt die verhaal vertel van belange-reëlings en magsverhoudings wat wel getref is, soms vreedsaam, maar ander kere slegs na uiterste gruwels en massa-bloedvergieting.

In baie ander state gee die aandrang op die herdefiniëring van groepsbelange ook in ‘n mindere of meerdere mate die toon in die politiek aan. Dit gebeur ook in die Verenigde State en in Frankryk, waar die amptelike staatsideologie van slegs een amptelike staatdsidentiteit en geen openbare erkenning van groepe, uiteindelik nie opgewasse teen die druk vir die verrekening van groepsbelange is nie.

Die een faktor wat die hantering van groepsbelange potensieel plofbaar maak, is dat groepsbelange regstreeks verbind is met die diepliggender kwessie van identiteit. Mense definieer hulle individuele identiteit in terme van hulle vereenselwiging met ‘n groep, wat beteken dat afwysing van groepsbelange beleef word as ‘n ingryp in, en miskenning van identiteit. Miskenning van identiteit as een van die mees krenkende optredes denkbaar lei uiteraard ook tot die ekstreme reaksies. Vandaar die uiterste gevare wat gepaard gaan met die verkeerde hantering van groepsbelange en terselfdertyd die noodsaak dat die hoogste voorkeur aan die hantering van groepsbelange en intergroepsverhoudinge gegee moet word. Word dit nie gedoen nie, word ‘n hoë – en soos ook uit die jongste geskiedenis blyk, dikwels bloedige prys daarvoor betaal.

4. Die posisie in Suid-Afrika

Suid-Afrika is ook nie immuun teen die dinamika van intergroepspolitiek en die noodsaak vir die ewewigtige hantering van groepsbelange en die definiëring van magsverhoudings tussen groepe nie. Trouens, bykans die totaliteit van die Suid-Afrikaanse geskiedenis staan in die teken van intergroepsdinamika. Afrikaners het drie jaar daarvoor oorlog gemaak en daarna ‘n stryd van dekades lank gevoer vir wat beleef is as die noodsaak vir die erkenning van die Afrikaners as ‘n groep. En swart mense het onder die aanvoering van die ANC vir die grootste gedeelte van die twintigste eeu vir erkenning geywer.

Gedurende die wonderwerkjare van die negentigs – en trouens nog steeds – het ‘n wêreldvreeemde vrolike stemming in die Suid-Afrikaanse politiek geheers. Baie van ons het geglo dat die politiek as’t ware opgehef is, minstens dat groepe vir die doeleindes van die politiek irrelevant geraak het, of dat die hantering van groepsbelange dermate ewewigtig hanteer is dat dit geen plek meer op die politieke agenda verdien nie.

Dié wanopvatting is internasionaal aangehelp deur Francis Fukuyama se End of History and the Last Man, waarin die skrywer ons te verstane gee dat met die oorwinning van die liberale kapitalisme die wêreldgeskiedenis ‘n einde bereik het. Wat Fukuyama nie ingesien het nie is dat die politiek nie wentel rondom ideologie nie en dat die oorwinning van een politieke / ekonomiese denkpatroon derhalwe nie die politiek as sodanig beëindig nie.

In Suid-Afrika is daar egter ook geglo dat ons voor ‘n bykans politieklose paradys van spanningsloosheid staan. In die opgeruimdheid van die wonderwerk-stemming na 1994 het ons onsself die vraag afgevra waaroor die politiek in die nuwe orde nou eintlik gaan. As dit dan nie meer handel om die hantering van groepsbelange nie, gaan dit dalk oor ekonomiese politiek? Die vraag is gevra na aanleiding van die ANC se lang verbintenis tot sosialisme. Weens die val van die sosialisme en die seevierende mark en die beperkte ruimte wat globalisering met betrekking tot die keuses rakende ekonomiese beleid bied, was daar vir die ANC spoedig geen keuse nie as om die mark-ideologie ook sy eie te maak.

Gevolglik kon die politieke breuklyne ook nie langs die grense van uiteenlopende sienings oor ekonomiese politiek loop nie.

Die slotsom waartoe baie gekom het, is dat die politiek voortaan beperk sou wees tot ‘n blote kwessie van goeie administrasie, optimale besteding van fondse, goeie dienslewering en die stryd teen korrupsie.

In Suid-Afrika, waar ons met skrikwekkende misdaad worstel, waar HIV / Vigs vernietigingswerk aanrig en waar swart armoede wyd loop, het dié drie probleme hulself ook as nuwe probleme van die politiek aangemeld.

As die nadele van swak administrasie en ‘n kultuur van korrupsie in streke soos Sentraal-Amerika in ag geneem word, kan niemand ontken dat die bekamping van korrupsie inderdaad ‘n belangrike ook politieke kwessie is. Dieselfde geld ook vir HIV / Vigs, armoede en misdaad.

5. Afrikane en Afrikaners

Hoe belangrik hierdie strydvrae ook al is – en hulle is – kan dit nooit daarin slaag om die groeiende politieke kwessie – naamlik die uitwerk van ‘n belange- en magsreëling tussen Afrikane en Afrikaners opsy te skuif nie. Dié kwessie is vir lank geïgnoreer of as irrelevant afgemaak, maar is nou so stewig in die openbare diskoers gevestig dat ignorering onmoontlik geword het.

5.1. Die Afrikanistiese emansipasie-politiek

Wanneer ons onder meer president Thabo Mbeki aan die woord stel en die essensiële kenmerke van die ANC se politiek program ontleed, tree die wesensaard van die Afrikane / Afrikaner strydvraag op die voorgrond.

Die effek van kolonialisme in Afrika was om die identiteitsbelewenis, die sin vir eie waarde en die menswaardigheid van swart Afrikane bykans noodlottig te knou en om denk- en gedragspatrone van minderwaardigheid en onderhorigheid te vestig en te internaliseer. Selfs nadat swart politieke heerskappy agt jaar gelede gevestig is en lank nadat politieke kolonialisme die wyk geneem het, bly kulturele en psigiese kolonialisme steeds behoue. Dit manifesteer in individuele gedragspatrone en blyk duidelik uit die politieke optrede van senior swart politici, insluitende die president.

Wanneer die regering, soms heeltemal geregverdig gekritiseer word, is die reaksie van (swart) regeringslui dikwels dat die kritiek rasgebaseerd is en bloot voortspruit uit die blanke-oortuiging dat swart mense nie in staat en bevoeg is om ‘n land te regeer nie.

Die gevolg hiervan is ‘n uiters gevaarlike politieke kommunikasie-kortsluiting: aan die een kant sê swartmense dat blankes hulle uit hoofde van blinde rassisme kritiseer, en aan die ander kant sê blankes dat die afmaak van hulle verdienstelike kritiek as rassisme ‘n diep gesetelde swart rassisme verraai. Die gevaar van die konflikpotensiaal wat hierin opgesluit lê, en wat ‘n integrale deel van Suid-Afrika se politieke werklikheid is, is voor die hand liggend.

Talle swart intellektuele se geestesarbeid is primêr daarop toegespits om die diep gewortelde kolonialisme-geïnspireerde minderwaardigheid onder swart Afrikane te oorkom, om gelyke respek en agting vir swart Afrikane te genereer en om gelykwaardig met alle ander mense ‘n sin vir ‘n swart Afrika eie-waarde te ontwikkel.

Ook die president laat geen geleentheid verby gaan om hieraan deel te neem nie. Thabo Mbeki gryp bykans alle hoë profiel-geleenthede aan om die swart Afrika-identiteit te koester en te genereer en om swart mense se gevoel van eie-waarde te bevorder.

Ongelukkig word dit dikwels gedoen op ‘n manier wat die res van die bevolking aanstoot gee. Bowendien is dit natuurlik polities onwys vir ‘n staatshoof om primêr die belange en behoeftes van een segment van die bevolking vir konsekwente voorkeur-aandag uit te sonder.

5.2. Afrikanistiese uniformiteit en Anglo-Afrikanisme

Die politieke program wat die ANC loods sluit aan by hierdie intellektuele projek. Die program is gemik op die skep van ‘n breë Suid-Afrikaanse uniformiteit aan die hand van wat getipeer kan word as ‘n Anglo-Afrikanistiese maatstaf en oogmerk.

Die program is daarop toegespits om alle aspekte van die Suid-Afrikaanse samelewing verteenwoordigend van die Suid-Afrikaanse bevolkingsamestelling te maak.

In die lig van die feit dat meer as 80 persent van die bevolking swart is, impliseer dit derhalwe ‘n eis vir swart beheer oor alle instellings en lewenssfere en ‘n ooreenstemmende beëindiging van onder meer alle vorme van Afrikaanse beheer oor alles behalwe die mees private en invloedlose lewensterreine. In die praktyk beteken die eis vir verteenwoordigendheid (representavity) dus die algehele vestiging van swart beheer en ooreenstemmende algehele ontmagtiging van minderhede. Representavity beoog swart bemagtiging op alle terreine en ooreenstemmende minderheidsontmagtiging.

Engelstaligheid is die tweede bestanddeel van Anglo-Afrikanisme. Die bestaande taalverskeidenheid word beleef as ‘n bedreiging vir die gekoesterde uniforme Afrika-identiteit. Die openbare gebruik van ‘n verskeidenheid van tale word gesien as ‘n middelpuntvliedende risiko vir die uniformiteitsdrang. Derhalwe word daar selde meer as lippediens aan veeltaligheid betuig. Tegelyk word nougeset daarteen gewaak om tale vir openbare- en hoër taalfunksies aan te wend en te ontwikkel. Die effek is dat die grondwetlike taalbepalings al hoe meer uit pas met die gepraktiseerde werklikheid raak. In plaas van veeltaligheid word Engels aangewend as die linguistieke instrument wat taal-uniformiteit moet smee. Alle instellings en openbaar georganiseerde lewenssfere moet derhalwe deur uitsluitlik Engels te wees, die gekoesterde uniformiteit verder bevorder.

Die feit dat ‘n nie-Afrika-taal gebruik word as ‘n instrument vir Afrikanisering kan vanuit ‘n Westerse ervaringswêreld natuurlik as ‘n onverklaarbare teenstrydigheid beleef word. Feit is egter dat Afrika-nasionalismes, anders as Europese nasionalismes gewoonlik nie taal gebasseerd is nie. Die kunsmatig afgebakende staatsgrense van Afrika se territoriale state – ‘n nalatenskap van die Europese kolonialisme – word sonder meer geneem as die basis vir die skep van Afrika-nasionalismes en in die afwesigheid van ‘n Afrikataal wat kan dien as die gom vir vestiging van Afrika-nasionalismes binne die kunsmatige geskepte state.

Dit uniformiteitsprojek word totalitêr toegepas. Dit beteken dat alle instellings en lewenssfere tot ‘n aardsverandering verplig word ten einde aan die uniforme voorskrifte van transformasie te voldoen. Geen terrein word onaangetas gelaat nie.

Dit sluit die staatsektor, die ekonomie en arbeid in maar ook sport, waar representativity beide op sportliggame en op die samestelling van sportspanne afgedwing word. Ook die media voel toenemend die druk van die representavity-eis beide met betrekking tot eienaarskap sowel as joernalistieke beheer. Wetgewing is reeds aanvaar om uniformiteit op alle instellings wat mense in diens het, insluitende private instellings soos maatskappye, vennootskappe en privaat klubs en dergelike georganiserde sfere af te forseer. Die onderwysterrein – eers tersiêre onderwys en mettertyd ook skole, is eweneens onderworpe aan dieselfde uniformiteitsdruk.

5.3. Die effek op Afrikaanse lewenssfere

Afrikaanse lewenssfere en -instellings kan onmoontlik aan die regering se uniformiteitspolitiek beantwoord. Die wesenskenmerk van sulke instellings is juis dat dit Afrikaanstalig is. Wanneer Afrikaanse instellings en lewenssfere aan die eise van uniformiteitspolitiek onderwerp word, kom die eis derhalwe nie daarop neer dat dié instellings matige verstellings moet maak nie, maar dat hulle hulself moet likwideer. Dit beteken dat wanneer die regering sy uniformiteitseis aan Afrikaners opdwing, hy die Afrikaanse gemeenskap sy bestaan volkome ontsê. Daarmee maak die regering die Afrikaners tot fundamentele struikelblok en antagonis van sy uniformiteitspolitiek.

Vir sover daar Afrikaanse lewenssfere toegelaat word, is dit slegs binne ‘n baie beperkte private en terselfdertyd invloedlose private terrein.

Langs die weg representavity en Engelstaligheid kry die Suid-Afrikaanse staat derhalwe ‘n uniforme Afrikanistiese karakter, wat binne die openbare terrein geen plek maak vir enigiets anders as die Afrika-identiteit wat so sorgsaam deur die president gekoester word nie. Die (liberale) plurale staatskonsep, waarvolgens ‘n aantal identiteite binne ‘n enkele staat op gelyke vlak toegelaat word, het geen plek binne hierdie raamwerk nie. Ander identiteite word tot die engtes van die private sfeer gerelegeer en die staat kry ‘n eksklusiewe segmentele karakter, met een staatstaal, een Afrikanistiese staatskultuur en slegs een konsep van menslike waardigheid.

Namate die program vorm aanneem, word mense wat nie behoort tot die Afrikanistiese identiteit of daarby aanklank vind nie toenemend van die nuwe staatsopset vervreem. Vandaar die patologiese graad van vervreemding onder Afrikaners, onttrekking uit openbare aangeleenthede en die, vir ‘n klein gemeenskap onbekostigbare getalle-verlies weens emmigrasie.

5.4. Laat Afrikanistiese Suid-Afrika ruimte vir meerdere identiteite?

Die kardinale vraag wat sigself nou aan ons opdring en as een van die sentrale vraagstukke van die Suid-Afrikaanse politiek ‘n antwoord eis, is of daar naas die Afrikanistiese identiteit ook ruimte vir ander identiteite is. Die vraag is, bied Suid-Afrika ook ruimte vir Afrikaners, maar nie net vir Afrikaners as losstaande individue nie, maar vir Afrikaners as ‘n bemagtigde gemeenskap met instellings en met die bevoegdheid om oor sake te beslis wat die basiese welstand van dié gemeenskap raak. As sulke instellings ontbreek en as daar nie sulke beslissingsbevoegdhede bestaan vir Afrikaners oor sleutel-aangeleenthede vir Afrikaners nie, dan het Afrikaners bloot losstaande individuele setlaars geword, in plaas van ‘n inheemse komponent van die burgery.

Namate die Afrikanistiese stroming stoom optel, kom dit al duideliker aan die lig dat die verhouding tussen Afrikane en Afrikaners onuitgeklaar is. Soos die Afrikanistiese stroming sy houvas op die Suid-Afrikaanse politieke toneel verstewig, raak die vraag na die posisie van Afrikaners al hoe dringender en raak dit toenemend noodsaaklik dat die ongedefinieerde verhouding tussen Afrikane en Afrikaners op ‘n ewewigtige grondslag uitgeklaar word – ‘n grondslag wat in Suid-Afrika vir beide Afrikane en Afrikaners voorsiening moet maak.

6. Die grondslae vir ‘n skikking

6.1. Die legitieme grondslag van Afrikanistiese emansipasie

Swart Afrikane se strewe na die oorkom van die nalatenskap van kolonialisme en die vestiging van eie Afrika-integriteit is ‘n legitieme aspirasie. Op die keper beskou is die strewe na die skep van ‘n eie Afrika-identiteit, waardigheid en sin vir eie waarde ‘n emansipasie-beweging.

Niemand kan van Afrikane verwag om die selfvernederende onderhorigheid aan Westerse kulturele en politieke prestasie en Westerse maatstawwe vir voortreflikheid sondermeer te aanvaar nie. Dis gewoon mensonwaardig om van Afrikane te verwag om voort te gaan om hulleself as’t ware aksessories of in terme van die Weste te definieer en sodoende ‘n ongemaklike en minderwaardige appendiks van ‘n breë Westerse identiteit te bly.

Die emansipasie-beweging wat Afrikane onderneem en wat al hoe sterker in Suid-Afrikaanse politiek en samelewing konkretiseer, moet daarom verwelkom word. Afrikaners, wat hulleself aan die hand van Afrikaner-nasionalisme sedert die stigting van die Genootskap van Regte Afrikaners en daarna onder die politieke leiding van Hertzog van Brits-Engelse politieke en kulturele imperialisme moes emansipeer, behoort trouens volle begrip en simpatie vir die Afrikanistiese projek te hê.

6.2. Die totalitêre- en eksklusiwiteitskortsluiting

Die knoop lê egter daarby dat Afrikanistiese projek totalitêr en eksklusief is. Die Afrikanistiese projek poog om aan die Suid-Afrikaanse staat ‘n eksklusiewe Afrikanistiese karakter te gee, om dus die Suid-Afrikaanse staat volkome aan die hand van ‘n Afrikanistiese bloudruk te herorganiseer. Dit laat nie ruimte vir ander gemeenskappe nie en die strategie van representavity is juis daarop gemik om ander gemeenskappe te likwideer en dié se aanspraak op erkenning as deel van die breë Suid-Afrikaanse openbare werklikheid te ontwrig.

6.3. Afrikaners se aanspraak

Afrikaners is egter ook inheems van Afrika. Ofskoon baie van die wortels terug gaan na Wes-Europa en daardie wortels trouens gekoester moet word, is die idee van Afrikaner-wees ondenkbaar sonder die verbintenis met die Afrika-bodem. Net soos wat Afro-Amerikaners inheems van Amerika geword het en nie denkbaar is sonder gebondenheid aan die Amerikaanse bodem nie, net so is Afrikaners in die Afrika-bodem geanker. Daarom impliseer die Afrikaner-idee ‘n aanspraak op vrye kulturele ruimtes en proporsionele politieke magsaansprake in Suid-Afrika. Hierdie aanspraak is ongekwalifiseerd, omdat om Afrikaner te wees nie moontlik is anders dan in verbondenheid aan die Afrika-bodem nie.

Hierdie twee strewes – die van Afrikane en van Afrikaners – staan toenemend in ongemaklike spanning met mekaar. Afrikane en Afrikaners het nog nie ‘n verstandhouding met mekaar oor die saak bereik nie. Trouens, daar is nog nie eens met mekaar in gesprek getree sodat die eerste tree gegee kan word om ‘n verhouding met mekaar te ontwikkel nie. Dis veral belangrik om te begryp dat die grondwetlike skikking van die negentigerjare allermins ‘n reëling tussen Afrikane en Afrikaners getref het. Die destydse onderhandelings het gefokus op die beëindiging van apartheid en die invoer van ‘n meerderheidsbewind. Trouens, by die destydse grondwetlike onderhandelings was die uitwerk van ‘n reëling tussen Afrikane en Afrikaners nie eens ter sprake nie.

6.4. Vertrekpunte vir die skikking tussen Afrikane en Afrikaners

Wat nou van belang is, is dat ons onsself daaraan moet herinner dat die politiek inderdaad aanhoudende opeenvolgende skikkings tussen groepe veronderstel. Die skikkingsproses bereik nooit ‘n finale eindpunt nie. Nuwe vraagstukke – in hierdie geval die groeiende vraagstuk tussen Afrikane en Afrikaners – vereis ‘n nuwe belange-reëlings, nuwe magsverhoudings – nuwe skikkings.

Afrikaners se primêre verantwoordelikheid is om nou, ter wille van hulleself, hulle land, maar ook ter wille van Afrikane wie se Afrikanistiese strewe ‘n legitieme grondslag het, met Afrikane te skik op so ‘n manier dat die ruimte vir beide die aansprake van Afrikane en Afrikaners regverdig afgebaken word.

Hierdie skikkingsnoodsaak is besig om ‘n primêre posisie op Suid-Afrika se politiek agenda te verwerf en politiek partye wat op die steun van Afrikaners (en natuurlik ook van Afrikane) aanspraak maak kan nie anders as om dit te verreken nie.

Vir die doel van die bereik van ‘n regverdige reëling tussen Afrikane en Afrikaners is dit noodsaaklik dat Afrikaners onderling oor die volgende sake moet ooreen kom:

* dat Afrikaners hulle moet versoen met hulle minderheidstatus en as ‘n minderheidsgemeenskap ‘n regverdige belange-reëling en magsverhouding met Afrikane moet bereik. Vir Afrikaners moet met die Afrikane ‘n ewewigtige magsposisie beding word. Die uitgangspunt moet wees dat beide oormag en onmag onaanvaarbaar is. ‘n Ewewig moet tussen dié twee uiterstes bereik word. Politieke oormag is onregverdigbaar en onverdedigbaar, maar politieke onmag is weens die mensonwaardigheid daarvan ewe onverdedigbaar.

* dat die Afrikane op sterkte van hulle meerderheidspoisie die aanspraak het om oor die Suid-Afrikaanse staat te regeer;

* dat Afrikaners, as synde ‘n minderheid, nie party moet wees in politieke projekte om Afrikane uit die regering te ontsetel nie, maar daarenteen meer beperkter kulturele ruimtes moet beset en ‘n beperkter politieke magsposisie moet beklee, naamlik een wat pas by hulle minderheidstatus.

* dat die kultuur/politieke bestendiging en beveiliging van die Afrikaner-minderheid die gesonde grondslag lê vir die beëindiging van die Afrikaner-vervreemding, die herverankering van Afrikaners aan Suid-Afrika en vir ‘n bondgenootskaplike verhouding tussen Afrikaners en Afrikane vir die aanspreek van die breër vraagstukke van die land en die subkontinent

7. Die opposisie politieke partye

Wanneer ons die posisie van politieke partye teen hierdie agtergrond oorweeg lyk die posisie soos volg:

7.1. Die Demokratiese Alliansie

In die 1999-verkiesing het die DP tydelik groot getalle Afrikaanse fight back stemme opgeraap. Die DA wil egter die meerderheidsparty word en is dus verplig om maksimale swart steun te probeer werf. Dit verplig die party om noodwendig Afrikaner-belange te onderspeel.

Die DA wil nie die Afrikaner-voertuig wees nie omdat hy die regering wil oorneem en kan nie die Afrikaner-voertuig wees nie anders kan hy nie die swart steun werf waarvan hy afhanklik is om Tony Leon se strewe om die regering oor te neem te verwesenlik nie.

7.2. Die Nuwe Nasionale Party

Die Nuwe Nasionale Party is verplig om so na as moontlik en so vriendelik as moontlik teenoor die ANC wees. Die party het per slot van sake geen bedingingsmag nie. Die ANC het hom nie nodig nie en as die party sy voet verkeerd sit, wag nog ‘n onaangenamer wildernis as die een waarin hy reeds verkeer. Bowendien is die NNP net soos die DA ook daarop ingestel om maksimale steun uit alle gemeenskappe te werf en wil hy dus nie die politieke voertuig van die Afrikaner-minderheid wees nie.

Soos die DA wil en kan die NNP nie die voertuig vir die Afrikaner-minderheid wees nie omdat hy op nie- Afrikaanse steun aangewese is, maar bowendien mag hy dit ook nie wees nie omdat hy nie die genade-lewenslyn wat die ANC verskaf in gevaar durf stel nie.

7.3. Die Vryheidsfront

Die Vryheidsfront wil die Afrikaner-voertuig wees, maar kon weens verskeie faktore mog nie daarin slaag om te kan wees nie. Die Vryheidsfront kan as deel van ‘n groter beweging, waaraan die party skynbaar wil meedoen egter bydra om die nuwe Afrikaner-politieke voertuig te help skep.

8. Die Nuwe Afrikaanse Beweging

Dit laat vanuit Afrikaners se oogpunt die al hoe dringender skikkingspolitiek wat met die swart meerderheid gevoer moet word, met ‘n ernstige probleem. Want hoe kan daar geskik word as jyself as een van die partye tot die gepoogde skikking nie polities behoorlik gekonstitueer is nie?

Hierdie probleem kom natuurlik al ‘n lang pad. Veral twee faktore het daartoe bygedra. Eerstens was die politieke bewegings waaraan Afrikaners tot in 1994 hulle steun toegesê het per definisie nie Afrikaanse bewegings nie. Hulle was òf partye wat die destydse orde wou handhaaf òf wat hulle uitdruklik as partye vir die witman voorgehou het. In die dekades tot 1994 het die politieke strydvrae per slot van sake gewentel rondom apartheid as ‘n rasgedefinieerde kwessie en dus nie primêr oor sake soos die belange van Afrikaners as ‘n kultuurgemeenskap nie. Daarom was daar na 1994, soos nou steeds nie politieke partye beskikbaar vir die Afrikaners nie en dus ook nie ‘n politieke beweging beskikbaar wat die Afrikaner-belange-perspektief kan artikuleer in die bereiking van ‘n skikking met die Afrikane nie.

Tweedens is die Afrikaanse debat wat enkele jare in die Afrikaanse media en die Internet ‘n aanvang geneem het, in sommige kringe heftig as irrelevant afgewys.

Wat egter intussen gebeur het, is dat die Afrikaner-debat nogtans gegroei het tot ‘n kultuur-politieke beweging waarna soms as die Nuwe Afrikaanse Beweging verwys word. Die beweging is inderdaad nog amorf en binne die beweging is daar diepliggende meningsverkille en ‘n linker en ‘n regterflank te bespeur.

Die beweging het egter rondom oorspronklike idees, nuwe intellektuele energie, tekens van energieke politieke beoefening gekenmerk deur ‘n selfvertoue wat vir lank nie onder Afrikaners vaardig was nie, rondom nuwe persoonlikhede en ‘n saaklike wyse van diskoersvoering anderkant die ou Afrikaner-gevegte van die verlede, ‘n momentum ontwikkel wat hoegenaamd nie voorsien is nie en wat moeilik gestuit sal word.

Een saak wat juis die Nuwe Afrikaanse Beweging kenmerk, is ‘n gesindheid om op die grondslag van wedersydse respek met Afrikane te skik, waarvolgens Afrikaners hulle gerelativeerde posisie in Suid-Afrika aanvaar, maar terselfdertyd as ‘n gemeenskap in Suid-Afrika haar plek vind in plaas daarvan om te ontbind in ‘n blote aantal ontwortelde pleklose swerwers.

Dis vanuit hierdie breë, tans nog amorfe beweging wat Afrikaners ‘n nuwe politieke stem ontwikkel wat weldra met Afrikane moet wisselwerk vir ‘n nuwe skikking en ‘n nuwe magsreëling, ‘n regverdige magstoedeling bevry van die ekstreme euwels van beide oormag en onmag.

Dr. Koos Malan is ‘n konstitusionele juris en ‘n lid van die Werkkomitee van die Groep van 63.

Ek moes eers verstaan wat die uitdrukking “iets nuuts in Afrikaans” in die formele titel van hierdie debat beteken voor ek verder daaroor kon nadink. “Iets” is eenvoudig die teenoorgestelde van “niks”, so ek neem aan dit suggereer ‘n wesenlike handeling of proses. “Iets nuuts” is die teenoorgestelde van “iets ouds” of “iets bestaande”, so dit lyk my ons bedoel só ‘n wesenlike handeling of proses moet ánders wees as wat dit wat was of is. So, selfs al pleeg die kunste of die politiek ‘n bewysbare wesenlike handeling, as dit iets is wat al klaar gedoen is, dan tel dit nie in hierdie debat nie. Daar is ‘n skeptiese stemmetjie in my wat sê dit beteken ek kan nou maar gaan sit, daar is niks meer te sê nie.

Dis effens moeiliker om te bepaal wat die woorde “in Afrikaans” wil hê ons oor moet praat. Dit klink vir my of dit onsinnig sou wees om byvoorbeeld in Amerika of Brittanje die vraag te vra: “Die kunste of die politiek, wie doen die meeste om iets in Engels aan te vang?” Die vraag verwys dus hier nie suiwer en alleen na die taal Afrikaans nie. Want dan sou ek sê die laaste politikus wat “iets nuuts” in die Afrikaanse taal aangevang het, was Hendrik Verwoerd, toe hy die woord “apartheid” die enigste herkenbare Afrikaanse woord in die internasionale gemeenskap gemaak het.

Hoe vanselfsprekend dit ook al is, ek dink ons behoort in ‘n gesprek soos dié deurentyd te onthou dat ons ‘n duidelike verskil moet maak tussen Afrikaans as ‘n taal en die politieke en kulturele lewenservaring van dié mense wie se moedertaal dit is. Daar is Afrikaans die kommunikasiemedium wat deur ‘n paar miljoen bruin en wit Suid-Afrikaners in Suid-Afrika en Namibië gepraat word, en dan is daar Afrikaans die simbool van “volkwees”, die simbool van die politieke vrese en drome van ‘n etniese groep wat vir 40 jaar die land met gedwonge rasseskeiding geregeer het.

Taal is in sigself nie politiek nie. Dit is wel waar dat die regering van die dag politiek daarvan kan maak deur die status daarvan aan te tas.

Politici kan politiek van taal maak deur dit as ‘n strydpunt vir politieke mobilisasie te gebruik. Mense kan ook politieke houdings toeskryf aan groepe met ‘n spesifieke moedertaal. Maar in sy wese is taal ‘n kommunikasiemedium en wat daarmee saamgaan.

Politici wat Afrikaans praat, is nie noodwendig Afrikaner-politici nie. Daar is heelwat prominente politici met Afrikaans as huistaal wat in die verlede as “kleurling” geklassifiseer was en aanstoot neem as iemand hulle Afrikaners noem. In Namibië is daar ‘n etniese groep wat hulself Basters noem en Afrikaans as hul eie taal toe-eien. Die dominante taal onder die Khoi-afstammelinge in Suid-Afrika en Namibië, veral die Nama en die Griekwa, is ook Afrikaans nadat hul eie taal tot ‘n groot mate in onbruik geraak het.

Die term “Afrikaner” behoort ook nie sommer so as ‘n politieke begrip beskou te word nie. Bram Fischer, Beyers Naude en ander soortgelyke figure uit die struggle was Afrikaners met wit velle, maar nie politieke Afrikaners nie. Ek sien myself as ‘n Afrikaner met ‘n passie vir my moedertaal, maar nie op enige oomblik in my volwasse lewe het ek myself as ‘n politieke Afrikaner gesien of my met die hoofstroom van Afrikaner politieke denke vereenselwig nie. ‘n Mens hoef nie deel van die sogenaamde Afrikanervolk te wees om ‘n Afrikaner te wees nie. Afrikaner impliseer myns insiens nie ‘n politieke dier van ‘n sekere spesie nie, eerder bloot lidmaatskap van ‘n etniese en miskien selfs kulturele groep met ‘n partikuliere historiese erfenis.

Dieselfde is waar van begrippe soos Zoeloe of Jood of Skot.

Maar dié skeiding wat ek bepleit, is ongelukkig nie altyd so klinkklaar in die praktyk nie en daar is soms nogal heelwat grys tussenin. Dit is deels so weens nie-Afrikaners se partykeer erg skewe projeksies oor Afrikaans en Afrikaners. Ek self het nog nooit juis as ‘n landsburger baie wit en manlik en Afrikaans gevoel nie, maar die politieke kultuur van die huidige regime van Thabo Mbeki dwing my daagliks in daardie boksie in.

Maar die grys gebied bestaan ook weens Afrikaanstaliges se eie verwarring, doelbewus asook onbewustelik, tussen die verskillende begrippe. Die somtyds oordrewe selfgelding (Engels “over-assertiveness”) van dele van die huidige swart elite laat witmense onveilig en ontuis voel, en hul eerste reaksie is om na ‘n simbool te gryp en daaraan vas te hou. Vir Afrikaanssprekendes is daardie simbool meestal die Afrikaanse taal. Veral middeljarige wit mans wat geëmaskuleer voel weens die verlies van mag, status en bevoorregting in die post-94-bedeling, gryp terug na volk en taal uit nostalgie vir wit dominansie. Dit is verstaanbaar dat dit kan gebeur, maar ons moet dit altyd raaksien vir wat dit is.

Om terug te kom by die vraag van vanoggend se debat: Die kunste of die politiek: wie doen die meeste om iets nuuts in Afrikaans aan te vang? As Afrikaans hier suiwer as taal bedoel word, kan daar nie veel van ‘n debat wees nie, want die politiek bemoei hom met mag, met regering en opposisie, met regte en met jurisdiksies – nie met taalkunde nie. So ek sal vir die doeleindes van die debat my noodgedwonge in die grys gebied moet waag en die “Afrikaans” in die vraag sien as nie net taal nie, maar ook die vergestalting van die kulturele en politieke dinamika van diegene wat hulself as Afrikaanspraters sien.

Kom ons kyk dan na die twee mededingers in vanoggend se debat: die kunste en die politiek.

Filosowe soos Schelling het die mens beskryf as verspiritualiseerde materie, met die natuur of die kosmos dan latente spiritualiteit. Die doel van alle progressiewe ontwikkeling in die kosmos, het Schelling en ander gesê, is die bereiking van self-kennis (“self-awareness”). Dit word meestal bereik in die hoogste aktiwiteite van die spesie homo sapiens. Die deel van die menslike lewe waar die hoogste vlakke van self-kennis bereik word, insluitende ‘n volledige begrip van die essensiële een-wees van homo sapiens met alles om ons, is die kunste. Die filosoof Arthur Schopenhauer het verklaar dit is die spesifieke funksie van die kunste om diepsinnige en unieke insigte oor te dra wat ontoeganklik is deur konsepsuele kommunikasie.

Hoe kragtiger ‘n ervaring is, hoe dieper ‘n emosie is, hoe meer voel ons die noodsaak om ‘n metafoor te gebruik om dit bevredigend uit te druk. Metafoor gaan veel dieper as letterlike spraak. Dit is hoekom die poësie dieptes kan bereik wat ontoeganklik is vir prosa. Die meeste groot filosowe het mites geskep, of dan poëtiese metafore, wat oor die eeue bly staan het. Dink maar aan Plato se mites oor die Skepping, Heraklitus en die rivier waar jy nooit jou voete in dieselfde water kan sit nie, aan Pythagoras en ander.

Kuns is metafoor. Dit is waarom dit die kragtigste instrument is vir vernuwing, vir oorspronklikheid, vir nuwe en kritiese denke, vir meer fundamentele begrip van alle soorte waarhede is – selfs die Uiteindelike Waarheid, as daar so iets is.

Dit wil dus voorkom asof die kunste weens die aard daarvan ‘n voorsprong het bo ander menslike aktiwiteite, soos die politiek of die georganiseerde godsdiens, om iets oorspronkliks en innoverend in enige gemeenskap, ook die Afrikaanse gemeenskap, te ontlok.

Maar nou is dit ongelukkig so dat die sosiale omgewing waarin Afrikaans en die Afrikaanstalige gemeenskappe staan, sterk beïnvloed word deur die staatkunde of dan die politiek. Die politici maak die wette wat vir ons voorskryf hoe ons moet optree. Die politici kan vir ons regte en vryhede gee of ons van ons regte en vryhede ontneem. Dit was die politiek wat die stand van Afrikaans en die posisie van Afrikaanssprekers in die breër gemeenskap ingrypend verander het ná 1948 en weer ná 1994. ‘n Ewe interessante variasie van ons debatsvraag sou wees: het die kunste ‘n groter invloed op die politiek as wat die politiek het op die kunste?

Die politiek het natuurlik ook ander voordele bo die kunste: dit is populisties en onsubtiel, en in ‘n gepolitiseerde gemeenskap soos ons s’n oorheers dit die media.

Maar in die politiek van die 21ste eeu is daar ook diepgaande gebreke. Die belangrikste foutlyn van die hedendaagse politiek is dat dit ‘n vulgêre aktwiteit van gewoonlik kriminele persoonlikheidstipes geword het wat bloot ingestel is op materiële selfverryking en persoonlike mag en status.

Hedendaagse politici, hier en elders, is parasiete op hulle slegste, aasdiere op hulle beste. En dan praat ek van politici in lande met sogenaamd demokratiese bedelings soos onsself, Noord-Amerika en Europa, ek praat nie eens van eenpartystate en diktature nie.

Op papier is ons regeringstelsel hier in Suid-Afrika ‘n uitstekende voorbeeld van ‘n liberale demokrasie: ons het ‘n pragtige grondwet met ‘n voorbeeldige handves van menseregte, ons het vryheid van spraak en ‘n onafhanklike regstelsel. Maar in die praktyk is byna elke faset van ons politieke lewe so deurspek met ‘n rasbeheptheid dat ons dit eerder ‘n rassokrasie moet noem. Dit is deels die gevolg van ons rasbehepte verlede onder kolonialisme en apartheid, maar veral op die oomblik die resultaat van ‘n naakte, brutale rassepolitiek wat deur die ANC-regering onder president Thabo Mbeki gevoer word. Soveel belangrike besluite, soos die houdings jeens die gebeure in Zimbabwe en jeens die Vigsepidemie, word geneem met ‘n oorheersende rasse-oorweging. Daar is kwalik nie meer ‘n oorweging van wat goed of kwaad, wat reg of verkeerd of wat in of teen die belange van Suid-Afrika is nie. ‘n Oorweldigende sin van rasse-insekuriteit en dus oordrewe selfgelding lê vlak onder die oppervlak van te veel beleidsbesluite en regeringshandelinge. As jy ‘n swart politikus wil diskrediteer, soos wat Thabo Mbeki nou blykbaar met Nelson Mandela wil doen, dan sê jy nie hy is dom of skelm nie, jy sê: hy hou te veel van witmense.

Maar net voor ons in genoegdoening agteroor sit en sê aha, daar is die probleem, moet ons ook daarvan kennis neem dat dit weer ‘n gereelde beskuldiging geword het wat uit Afrikanerkant geslinger word na mede-Afrikaners wat nie saam op die taalossewa wil spring, die minderheidsregte-perd wil ry of die oranje, blanje blou vlag wil hys nie: hy hou te veel van die swartes; hy kruip gat by die ANC.

Kom ons wees eerlik: ‘n groot aantal van die nuwe Afrikaanse taalaktiviste en advokate vir minderheidsregte is net so behep met ras en is eweveel lyers aan rasse-insekuriteit as Mbeki en sy geesgenote. Gaan lees gerus die debatte en briefwisseling op webwerwe soos dié van die Pro-Afrikaanse Aksiegroep. Gegewe ons geskiedenis is dit effens moeiliker om vir hulle simpatie te hê as vir swart rasbeheptes.

Dis deur hierdie dubbele rassemoeras wat ons moet navigeer as ons iets wil doen aan die heil van Afrikaans en hulle wat dit praat. Dalk is dit wat die formuleerders van vandag se debatsvraag eintlik wou weet: Op wie moet ons ons hoop sit om Afrikaans en Afrikaners na ‘n veiliger hawe te navigeer, die politici of die kunstenaars?

Die oorheersing van ras in ons politiek het diepgaande implikasies vir die opposisiepolitiek. Selfs al was Tony Leon die wysste, mees charismatiese leier en sy party se beleid klinkklaar in die beste belang van die land se meerderheid, sal hy in die huidige omstandighede nooit ‘n ernstige duik in ‘n verkiesing maak nie – bloot omdat hy wit is en sy party ‘n wit geskiedenis het. Ons politieke partye gaan vir die afsienbare toekoms rigied op ‘n rassebasis opereer. Enigiemand wat ‘n beter bedeling vir Afrikaans en Afrikaanses wil beding, sal hiermee rekening moet hou.

Die een opsie vir wit en Afrikaanssprekende politici is om in te koop in die rassedoktrine en self net te probeer om wit en bruin te verteenwoordig en vir hul belange te baklei. Dit is min of meer die pad wat sedert 1994 geloop is. Dit perpetueer bloot die doktrine en beteken dat hul groeipotensiaal beperk is, want waarom sal ‘n swart kieser hom of haar by ‘n party skaar wat wit en bruin belange vooropstel?

Oudredakteur en deesdae politieke kommentator Ken Owen het die ander dag voorgestel dat partye soos die Demokratiese Alliansie en die Nuwe Nasionale Party swart leiers moet vind om hulle uit hierdie dilemma te neem. Dit is seker ‘n opsie, maar dit klink vir my erger as rassekwotas in sport. Dit is oneerlik, en sal so deur die kiesers gesien word, as ons token swart leiers aanstel met ‘n wit leier agter hulle wat die toutjies trek. En totdat ‘n wesenlike deel van die swart elite hulle by die DA of NNP skaar, kan daar nie ‘n voedingsbron vir die natuurlike leierskap van dié partye wees nie.

Marthinus van Schalkwyk en die NNP se ooreenkoms met die ANC kan gesien word as ‘n dapper stap om dié rasseverdeling te versag. Onder die presidentskap van Nelson Mandela, of selfs iemand soos Cyril Ramaphosa, sou dit waarskynlik goed gewerk het. Maar met die Mbeki-administrasie wat van die een na die ander krisis struikel, gaan enige koalisie-vennoot dit moeilik vind om sy geloofwaardigheid as ‘n politieke party te behou en terselfdertyd so nou en dan iets moois van die president en die regerende party te sê.

Mbeki en sy senior kabinetslede het waarskynlik te veel van ‘n wrewel teen witmense vir die NNP om ‘n sinryke vennootsrol te kan speel.

Ek is bevrees ons sal eers ‘n basiese herrangskikking van politieke magte moet kry voor ons kan dink aan nierassige nasionale politiek. Cosatu en die Kommunisteparty sal eers van die ANC-hoofstroom moet wegbreek en ‘n sterk opposisieparty vorm voor dit kan gebeur. Dan sal die ANC self ‘n party van die middel moet word wat aktief vir die wit en bruin stem sal moet baklei.

Dan sal geloofwaardige politici soos Patricia de Lille ook ‘n groter hoofstroom-opposisierol kan speel.

Tot dit gebeur, glo ek, moet wit en bruin politici maar net aanhou probeer om so ver moontlik weg te kom van die openbare beeld dat hulle net vir die regte van die wit en bruin minderhede omgee.

In hierdie klimaat is dit bitter moeilik vir politici om voete te stamp en by die regering aan te dring vir ‘n meer verskanste posisie van Afrikaans en Afrikaanse belange. Om die waarheid te sê, ek dink dit is teenproduktief.

Hoe langer wit politici gesien word as dat hulle baklei vir wat die swart meerderheid as beskerming van minderheidsbelange sien, hoe langer gaan die swart vooroordeel teen witmense voortduur.

Terselfdertyd sal dit dwaas wees om agteroor te sit en toe te laat dat regeringspolitici en amptenare die grondwetlike regte van Afrikaans vertrap.

Maar daarvoor het ons ‘n gerespekteerde regstelsel sowel as ‘n konstitusionele hof wat behoorlik werk, en daarvan moet gebruik gemaak word.

Maar ek glo daar is ‘n heeltemal ander strategie wat gevolg behoort te word om die aansien van Afrikaans en Afrikaanse gemeenskappe in ons huidige gemeenskap te verhoog: ons moet met ons toegewydheid en lojaliteit teenoor ons land, ons vasteland en al ons medeburgers die wind uit die seile van ons kritici neem. Ek sien die houding al klaar by sekere plaaslike gemeenskappe en groepe soos Agri SA, wat sê: ons gaan help om die land te maak werk, dis die een ding wat ons weet hoe om te doen.

As Afrikaanse mense goeie, produktiewe burgers is wat hul Afrikaans-wees positief uitleef binne die res van die Suid-Afrikaanse nasie – die KKNK is ‘n goeie voorbeeld – sonder om nydig, selfsugtig en oorsensitief te wees, gaan dit al moeiliker wees om ‘n wrewel in hulle te hê.

Een opsie vir witmense en Afrikaners is om al hul ervaring en steun onder die meer gegoede deel van die bevolking te gebruik om ‘n ambisieuse plan vir werkskepping, die bou van skole en sorg vir die armstes van die armes te loods. ‘n Soort van Nuwe Helpmekaarfonds. Die swart meerderheid het dade nodig om hul vooroordele teen witmense ongedaan te maak, nie nog mooi woorde nie.

So wie gaan ons uit die woestyn te lei, die kunste of die politiek?

Myns insiens was dit nie die politici wat die wit en die Afrikaner-gemeenskappe losgemaak het uit die ideologiese kloue van die apartheidsbewind nie. Dié werk het met die Sestigers begin, mense soos Etienne le Roux, Jan Rabie, Breyten Breytenbach, Chris Barnard, André Brink.

Dit is voortgesit deur ‘n opeenvolging van digters, skrywers en dramaturge, mense soos Antjie Krog, Reza de Wet, Pieter-Dirk Uys. Ek dink die Voëlvry-beweging van die laat tagtigs, mense soos Johannes Kerkorrel, Koos Kombuis, Bernoldus Niemand, is geregtig op meer erkenning vir die fundamentele verandering in die koppe van Afrikaners wat 1994 moontlik gemaak het as politici soos FW de Klerk, wat graag die erkenning opeis.

Toe die menslike spesie nog jonk was, was die konings en die hoofmanne baie magtig. Maar dit was die digters, die liedmakers, die dansmakers, die maskermakers en die totemmakers wat die houdings en die standpunte en swakhede van die regeerders vir die volk interpreteer en/of geprys of belaglik gemaak het.

In ons eie land was die shamans van die Boesmans die kunstenaars wie se kuns ons vandag nog op ons rotse sien. Amptelik was die jagmeesters en die ouer manne en vroue die leiers, maar die shamans en hul kuns was die mense wat regtig bepaal het hoe die stam dink.

Die KKNK is ‘n voorbeeld daarvan dat ons skrywers, sangers, dramaturge, akteurs en ander kunstenaars vandag nog ons shamans is. Die feit dat die KKNK een van die grootste kultuurfeeste ter wêreld is, is ‘n gereelde herinnering vir Afrikaanse mense wat tot swartgalligheid neig oor wit wees in Afrika, dat ons oorgenoeg ruimte het om ons kultuur en taal met groot geesdrif uit te leef. Hoe meer lewenskragtig die Afrikaanse kunste is, hoe gesonder en sterker sal die Afrikaanse gemeenskappe wees en hoe makliker sal hulle aanslae kan oorleef.

Vir die huidige lê ons heil myns insiens nie primêr in die politiek nie. Die Afrikaanse gemeenskappe moet sover as moontlik hul politiek as gewone burgers beoefen eerder as om dit as lede van ‘n taal- of kulturele groep te doen. As individue word ons wel deeglik deur die grondwet en die regstelsel beskerm. Witmense, bruinmense, Afrikaners moet sonder apologie aan enigiemand en sonder om ‘n duim vir enigiemand terug te staan, hul volledige Suid-Afrikanerskap en Afrikaansskap opeis. Dit kan jy nie doen as jy die hele tyd slagoffer speel nie.

In die tyd sedert 1948 het die Afrikanerpolitici aan hul mense valshede verkoop en beloftes gemaak wat nie op die lange duur nagekom kon word nie.

Gewone mense kan met reg dié politici verkwalik vir die posisie waarin Afrikaans en Afrikaanssprekendes nou is. Die huidige groep Afrikaanse politici dra swaar aan daardie las van diskrediet. Die nuwe gier, om minderheidsregte en taalbevoorregting te beskryf as ‘n “nuwe internasionale progressiwiteit” en om jou etniese politiek en konserwatisme te verberg as ‘n soort “neolinksheid”, is maar net nog een van die leuens en foefies soos wat Afrikanerpolitici nog altyd gepleeg het. Nie die swart gemeenskap of die internasionale gemeenskap koop dit nie.

As ek ‘n dokter was en die Afrikaner het as pasiënt my raad kom vra, sou ek gesê het: Sing, praat, dans, dig, skryf, leef uit wat jy is met eerlikheid en sonder om ander te na te kom, en jy sal gesond bly.